Cựu giám đốc chống độc quyền Mỹ: Các hãng AI không cần lập "cartel" để giữ an toàn cho nhân loại

Các ông lớn AI muốn được "miễn trừ chống độc quyền" nhân danh an toàn

Làn sóng tranh cãi xung quanh vấn đề an toàn và quản lý AI tại Thung lũng Silicon đang bước sang một khúc ngoặt mới: luật cạnh tranh. Thời gian qua, nhiều nhà nghiên cứu hàng đầu tại Anthropic và Google DeepMind đã rời đi trong ồn ào khi cảnh báo mô hình AI tiềm ẩn nguy cơ hiện hữu lớn hơn 10% hủy diệt nhân loại. Đồng thời, lãnh đạo các phòng thí nghiệm AI lớn như OpenAI hay Anthropic liên tục kêu gọi chính phủ can thiệp để làm chậm tốc độ phát triển (khái niệm "pace the frontier" mà Dario Amodei của Anthropic nhắc tới), thậm chí ngỏ ý muốn được miễn trừ luật chống độc quyền (antitrust exemption) nhằm phối hợp xử lý vấn đề an toàn.

Tuy nhiên, trong cuộc phỏng vấn chuyên sâu trên chương trình Decoder của trang The Verge, Jonathan Kanter – cựu Trưởng bộ phận Chống độc quyền của Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) dưới thời chính quyền Joe Biden – đã thẳng thắn bác bỏ đề xuất này. Kanter, người từng lãnh đạo các vụ kiện chống độc quyền lịch sử nhắm vào Google, Apple và Ticketmaster, hiện là giáo sư luật tại Đại học Washington ở St. Louis (WashU) và giáo sư chính sách công nghệ tại Đại học Carnegie Mellon.

Theo Kanter, việc đòi miễn trừ chống độc quyền để các công ty bắt tay nhau kiềm chế tốc độ nghiên cứu là một đòi hỏi vô lý và tiềm ẩn nguy cơ hình thành các "cartel" công nghệ (liên minh kiểm soát thị trường).

Trách nhiệm sản phẩm, áp lực IPO và cái cớ "mối đe dọa Trung Quốc"

Jonathan Kanter ví tình trạng phát triển AI hiện nay như việc nhân loại chế tạo ra ôtô và xe tải nhưng đường sá lại chưa có vạch kẻ, đèn tín hiệu hay biển báo tốc độ. Dù vậy, việc thiếu khung pháp lý không đồng nghĩa các tập đoàn được phép bắt tay nhau hạn chế cạnh tranh.

Kanter đưa ra hai cách nhìn nhận về lý do các hãng AI muốn chính phủ đứng ra điều phối:

• Góc nhìn khoan dung: Các hãng thực sự sợ hãi tốc độ phát triển chóng mặt và lo ngại thảm họa diệt vong nếu mô hình vượt tầm kiểm soát, do đó họ muốn chính phủ can thiệp để vạch ra "luật đi đường".
• Góc nhìn thực tế/hoài nghi: Các công ty đang "đốt tiền" vô tội vạ, chịu áp lực tài chính khổng lồ trước các đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO). Họ muốn một cơ chế cho phép tất cả cùng giảm tốc độ chi tiêu và đổi mới, bớt áp lực cạnh tranh để kịp tái cơ cấu bài toán kinh tế trước khi lên sàn chứng khoán.

Kanter khẳng định: "Các công ty này không cần phải phối hợp bắt tay nhau mới cung cấp được sản phẩm an toàn cho xã hội". Ông lấy ví dụ trực quan về ngành hàng không: Boeing lo sợ cửa máy bay bung ra khi đang bay là lỗi quy trình chế tạo của chính họ, và Boeing không cần phải họp bàn với Airbus để xin giảm tốc độ cải tiến kỹ thuật thì mới làm ra chiếc máy bay an toàn. Tương tự, nếu một tác tử AI (AI agent) tấn công mạng hoặc đánh cắp dữ liệu, công ty tạo ra nó phải chịu trách nhiệm pháp lý sản phẩm (product liability) như việc một nhân viên con người gây hại. Luật chống độc quyền hiện hành hoàn toàn không cấm các hãng chia sẻ thông tin về lỗ hổng hay mã độc thông qua các trung tâm dữ liệu chung; việc xin "miễn trừ" chỉ phát sinh khi họ muốn cùng nhau giảm tốc độ cạnh tranh.

Bên cạnh đó, Kanter cũng bác bỏ lập luận thường thấy của Thung lũng Silicon rằng Mỹ phải nhượng bộ cho các hãng AI lớn trong nước thống trị thị trường để "đánh bại Trung Quốc". Ông nhắc lại tiền lệ lịch sử khi tập đoàn viễn thông AT&T từng viện dẫn Chiến tranh Lạnh để phản đối việc bị chia tách dưới thời Tổng thống Ronald Reagan nhưng đã bị từ chối:

"Ý tưởng cho rằng cách duy nhất để cạnh tranh với Trung Quốc là cho phép các công ty Mỹ tung ra sản phẩm mất an toàn thật nực cười. Đó chỉ là một 'ngáo ộp' tiện lợi (convenient boogeyman). Nước Mỹ chiến thắng bằng cách thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo vệ xã hội và duy trì thị trường tự do cạnh tranh, chứ không phải dung dưỡng vị thế độc quyền ở sân nhà."

Bài học từ mạng xã hội và cục diện chính trị xáo trộn

Nhìn lại lịch sử Internet và mạng xã hội, Kanter cho rằng việc áp dụng Điều 230 (Section 230) cách đây hai thập kỷ từng trao quyền miễn trừ quá lớn cho các nền tảng công nghệ, dẫn đến tình trạng các công ty tha hồ mở rộng mà thiếu kiểm soát rủi ro về sức khỏe tinh thần và an toàn cho giới trẻ – điều mà các vụ kiện trách nhiệm sản phẩm chống lại Meta (Facebook, Instagram) phải mất cả thập kỷ mới bắt đầu định hình được trách nhiệm.

Hiện tại, tranh luận về AI đang tạo ra những liên minh chính trị bất ngờ tại Mỹ:

• David Sacks – nhân vật thân cận với cựu Tổng thống Donald Trump phụ trách mảng AI – đã chia sẻ lại bài đăng của cựu Chủ tịch Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) Lina Khan, khẳng định luật chống độc quyền hiện tại là đủ và không cần cấp quyền miễn trừ cho các hãng AI.
• Cả những chính trị gia đối lập sâu sắc như Thượng nghị sĩ cánh tả Bernie Sanders và chiến lược gia cánh hữu Steve Bannon đều từng cùng lên tiếng kêu gọi tạm dừng phát triển AI.

Kanter cảnh báo mô hình "quán quân quốc gia" (national champions) – nơi chính phủ ưu ái và bảo hộ một vài tập đoàn khổng lồ đầu ngành – là cách tiếp cận đi ngược lại truyền thống tự do kinh doanh của Mỹ. Thay vì để các ông lớn AI tự thỏa thuận mức độ phát triển, Quốc hội Mỹ cần sớm luật hóa các lằn ranh an toàn cụ thể: nếu tác tử AI gây tổn hại xã hội, bản quyền hay an ninh mạng, doanh nghiệp chủ quản phải chịu trách nhiệm bồi thường và sản phẩm đó có thể bị cấm lưu hành trên thị trường.