Neil Rimer: Tài sản từ AI sẽ được tái phân phối — tự nguyện hay bắt buộc?

Cảnh báo từ một đôi mắt chứng kiến

Vào cuối tháng 5, tại một lễ hội công nghệ sôi động ở Athens, Neil Rimer — đồng sáng lập quỹ đầu tư Index Ventures — đưa ra một nhận định gây suy ngẫm: sự tập trung của cải từ AI sẽ trải qua một cuộc "tái phân phối". "Nó sẽ xảy ra theo cách tự nguyện hoặc bắt buộc, nhưng nó chắc chắn sẽ xảy ra. Tôi hy vọng là tự nguyện," anh nói. Từ một ông già sắp bước vào tuổi bảy mươi nhưng vẫn để tóc rũ xuống vai và mặc áo sơ mi nhăn nhúm, phát biểu này không phải là nói suông. Đây là Rimer — người từng đưa Index Ventures thành một trong những quỹ đầu tư thành công nhất ba thập kỷ qua, và nay chính anh lại là những giọng nói khiêm tốn nhất ở Silicon Valley.

Sự thành công khiêm tốn và xu hướng từ thiện đang sụt giảm

Index Ventures đã huy động khoảng 15 tỷ USD từ các nhà đầu tư bên ngoài, và riêng năm ngoái, các lệnh thoái vốn (bao gồm IPO Figma và thương vụ Google mua lại công ty bảo mật mạng Wiz) đã mang lại cho quỹ khoảng 9 tỷ USD. Rimer đã tìm cách chuyển tải lại một phần: năm 2021, anh cùng cha và hai người em trai quyên tặng 13 triệu USD cho Đại học McGill để xây dựng Tòa nhà Rimer và thành lập Viện Nghiên cứu và Kiến thức Bản địa. Anh cũng ngồi trong ban quản trị Endeavor Greece và từng là chủ tịch ban quản trị Human Rights Watch từ 2019 đến 2025.

Tuy nhiên, nhận xét của Rimer đưa ra vào một thời điểm không thuận lợi cho ngành từ thiện. Giving Pledge — cam kết của Warren Buffett và Bill Gates năm 2010 thúc đẩy các tỷ phú dành nửa tài sản để từ thiện — ngày càng trở nên không còn ảnh hưởng. Năm đầu tiên, 113 gia đình ký cam kết, rồi giảm xuống 72, sau đó 43, và chỉ còn 4 vào năm 2024. Theo báo cáo của New York Times tháng 3, con số này phản ánh một thực tế đáng lo: từ thiện đang mất đi sức hấp dẫn với những người giàu nhất của ngành công nghệ.

Xu hướng này tái hiện trong toàn bộ ngành. Tổng giá trị từ thiện của Mỹ năm 2024 đạt kỷ lục 592,5 tỷ USD, nhưng số lượng người dân thực sự tham gia giảm liên tiếp trong 5 năm, giảm 4,5% chỉ trong năm 2024 một mình. Theo Stanford Social Innovation Review, tỷ lệ hộ gia đình quyên tặng giảm từ 2/3 vào năm 2000 xuống còn khoảng 1/2 hiện nay. Ngay cả ở những gia đình giàu có, số người tham gia từ thiện cũng sụt giảm từ 90% năm 2017 xuống 81% năm ngoái.

Khối tài sản khổng lồ, chính sách bắt đầu can thiệp

Trong cuộc phỏng vấn của Business Insider với chuyên gia tài chính Alex Caswell, anh tiết lộ rằng các khách hàng mới giàu của mình — nhiều người là nhân viên Anthropic có liên quan đến chuyên động effective altruism — hầu hết không đưa từ thiện vào kế hoạch tài chính của mình. Thay vào đó, họ tập trung vào đầu tư thiên thần hoặc khởi động công ty riêng. Mặc dù Anthropic cho phép nhân viên quyên góp lên đến 25% cổ phần cho các tổ chức từ thiện, nhưng hầu hết không sử dụng lợi ích này.

Vắng bóng của sự tái phân phối tự nguyện đang thúc đẩy các nước hành động theo cách khác. Cử tri California sẽ quyết định năm nay về một khoản thuế tài sản 5% nhắm vào các tỷ phú của tiểu bang. Một số người, bao gồm các nhà sáng lập Google Sergey Brin và Larry Page, đã chuyển nơi ở chính thức tới South Florida để tránh. OpenAI được cho là đang cân nhắc lên sàn chứng khoán vào 2027, và một lý do có thể là để tránh khoản thuế tài sản — nó sẽ được tính dựa trên tài sản toàn cầu tính đến cuối năm nay.

Một đề xuất khác cũng gây tranh cãi: OpenAI được cho là đã thảo luận về việc trao cho chính phủ liên bang một cổ phần 5%, một ý tưởng mà CEO Sam Altman đã gọi là "chia sẻ lợi nhuận AI với công chúng", nhưng các nhà phê bình nhìn thấy nó như một cách để mua sự bảo vệ chính trị ở Washington. Dù theo cách nào, Silicon Valley chưa bao giờ sẵn sàng để chính phủ ngồi vào hội đồng quản trị.

Cuộc tranh cãi lịch sử được lặp lại

Sự tập trung tài sản trong nước hiện nay chưa từng có tiền lệ. Elon Musk trị giá hơn 200 tỷ USD sau khi IPO của SpaceX tháng trước khiến anh trở thành người đầu tiên đạt ngưỡng này. Forbes ghi nhận 45 tỷ phú AI mới trong bảng xếp hạng 2026, tổng trị giá hơn 2,9 tỷ USD, và đó là trước khi Anthropic hoặc OpenAI lên sàn. Khi hai công ty này hoàn thành IPO, khoảng 1/3 nhà ở ở vùng Bay Area sẽ có thể được mua bằng tài sản của nhân viên của họ.

Dù các con số khác nhau, nhưng so sánh với Gilded Age lịch sử cho thấy điều gì? Top 1% hiện nắm giữ 31,7% tài sản toàn bộ, kỷ lục kể từ khi Cục Dự trữ Liên bang bắt đầu theo dõi vào 1989, và tương đương với những gì 90% hộ gia đình còn lại sở hữu. Tuy nhiên, con số này vẫn thấp hơn 45% mà top 1% kiểm soát vào đỉnh điểm Gilded Age năm 1916. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những người giàu nhất, bức tranh sẽ đảo ngược. Nhà kinh tế nổi tiếng Gabriel Zucman tính toán rằng vào khoảng năm 1910, bốn gia đình giàu nhất nước Mỹ sở hữu khoảng 4% GDP. Ngày nay, cùng một tầng — nay là 19 hộ gia đình thay vì 4 — sở hữu 14%.

Hai con đường của Rimer có tiền lệ từ lần cuối cùng sự tập trung của cải ở Mỹ đạt mức này. Năm 1889, tại đỉnh điểm Gilded Age đầu tiên, Andrew Carnegie xuất bản một bài tiểu luận trong đó anh lập luận rằng một người giàu nên coi tài sản của mình là một trách nhiệm được phân phối cho lợi ích công chúng trong vòng đời của mình — gọi nó là một điều không phù hợp để chết khi còn giàu có. Bài tiểu luận "The Gospel of Wealth" trở thành tài liệu sáng lập của từ thiện hiện đại và tiền thân của Giving Pledge. Nhưng nó không ngăn chặn con đường khác kéo dài. Đến giữa những năm 1930, Thượng nghị sĩ Louisiana Huey Long đã xây dựng một phong trào toàn quốc đằng sau một chương trình gọi là "Share Our Wealth."