Lịch sử những lần các ông lớn công nghệ kêu gọi siết chặt quản lý AI

Nghịch lý từ những người hưởng lợi lớn nhất từ AI

Trong khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại nguồn lợi nhuận khổng lồ, hàng loạt nhân vật quyền lực nhất ngành công nghệ như CEO OpenAI Sam Altman, CEO Anthropic Dario Amodei, đồng sáng lập Google DeepMind Demis Hassabis, CEO Microsoft Satya Nadella và CEO xAI Elon Musk đều từng công khai tuyên bố rằng thế giới cần hành lang pháp lý để làm chậm lại đà phát triển trước khi con người mất quyền kiểm soát.

Ý tưởng lo ngại về máy móc thông minh thực tế không hề mới. Ngay từ năm 1863, tác giả Samuel Butler đã cảnh báo về viễn cảnh máy móc tự nhân bản thay thế loài người, trước khi viết tiểu thuyết Erewhon (1872) mô tả một xã hội cấm hoàn toàn máy móc để tránh sụp đổ. Nhà tiên phong điện toán Alan Turing vào năm 1951 cũng từng cảnh báo AI bất tử sẽ sớm vượt qua năng lực hạn chế của con người và nắm quyền kiểm soát. Đến năm 2000, nhà khoa học trưởng Bill Joy của Sun Microsystems so sánh robot tự nhân bản nguy hiểm hơn vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, làn sóng chính các nhà đầu tư và lãnh đạo công nghệ tự kêu gọi kiểm soát sản phẩm của chính mình chỉ thực sự bùng nổ trong thập kỷ qua.

Biên niên sử các lời kêu gọi kiểm soát từ Thung lũng Silicon

• Tháng 7/2017 - Elon Musk gióng hồi chuông cảnh báo: Dù đã đầu tư 38 triệu USD vào OpenAI và nhiều công ty AI khác, Elon Musk phát biểu trước các thống đốc Mỹ rằng AI là trường hợp hiếm hoi cần phải có quy định chủ động thay vì thụ động đối phó khi đã quá muộn. Trước đó, từ năm 2014, ông từng so sánh việc phát triển AI như "triệu hồi quỷ dữ" và nguy hiểm hơn vũ khí hạt nhân. Đến đầu năm 2015, Musk cùng nhà vật lý Stephen Hawking đã ký thư ngỏ kêu gọi nghiên cứu AI có trách nhiệm.
• Tháng 3/2018 - Mark Zuckerberg và cuộc điều trần hậu Cambridge Analytica: Nhà sáng lập Meta cho rằng công ty sẵn sàng chịu quản lý nếu đó là "quy định đúng đắn", đồng thời đặt câu hỏi về trách nhiệm pháp lý khi các công cụ AI ngày càng can thiệp sâu vào việc gắn cờ và loại bỏ nội dung vi phạm.
• Tháng 12/2018 - Microsoft cảnh báo về nhận diện khuôn mặt: Chủ tịch Microsoft Brad Smith kêu gọi chính phủ ban hành luật quản lý công nghệ nhận diện khuôn mặt để tránh "cuộc đua xuống đáy" và thiết lập sàn trách nhiệm chung cho toàn thị trường.
• Tháng 1/2020 - Sundar Pichai tuyên bố AI "chắc chắn phải được quản lý": Trong bài viết trên Financial Times, CEO Alphabet khẳng định AI quá quan trọng để bị thả nổi và các công ty không thể chỉ chế tạo công nghệ mới rồi phó mặc cho thị trường tự định đoạt cách sử dụng.
• Tháng 3/2023 - Bức thư ngỏ yêu cầu tạm dừng các mô hình khổng lồ: Khi cơn sốt AI tạo sinh bùng nổ, Viện Tương lai Cuộc sống (Future of Life Institute) phát động bức thư ngỏ kêu gọi tạm hoãn huấn luyện các hệ thống mạnh hơn GPT-4 trong ít nhất 6 tháng, có chữ ký của Elon Musk. Đáng chú ý, chỉ hai tuần sau, Musk công bố thành lập công ty AI riêng của mình mang tên xAI.
• Tháng 5/2023 - Sam Altman điều trần trước Quốc hội Mỹ: CEO OpenAI đề xuất Quốc hội Mỹ nên thành lập một cơ quan chuyên trách để cấp phép và giám sát các mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nhất định. Cùng thời điểm, CEO Anthropic Dario Amodei cảnh báo trước các thượng nghị sĩ về nguy cơ AI hỗ trợ chế tạo vũ khí sinh học. Cuối tháng 5/2023, Altman và Demis Hassabis cùng ký vào tuyên bố vỏn vẹn 22 từ: "Giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng từ AI phải là ưu tiên toàn cầu cùng với các rủi ro quy mô xã hội khác như đại dịch và chiến tranh hạt nhân."
• Giai đoạn 2024 - Cuộc chiến dự luật an toàn bang California (SB 1047): Musk bất ngờ ủng hộ dự luật an toàn AI nghiêm ngặt SB 1047 của California, trong khi OpenAI kịch liệt phản đối. Dù Anthropic sau đó cũng đồng thuận với một số chỉnh sửa, Thống đốc Gavin Newsom cuối cùng đã phủ quyết dự luật này vì lo ngại ảnh hưởng tới sáng tạo. Đến tháng 9/2025, bang California thông qua dự luật SB 53 nhẹ nhàng hơn, tập trung vào tiêu chuẩn minh bạch và bảo vệ người tố giác rủi ro công nghệ.

Đồng thuận mặt ngoài, xung đột lợi ích bên trong

Bất chấp hàng loạt tuyên bố đao to búa lớn và các hiệp ước tự nguyện không ràng buộc được ký kết từ Nhà Trắng đến Hội nghị thượng đỉnh AI Seoul, bức tranh kiểm soát AI vẫn đầy chia rẽ sâu sắc.

Trong bài tiểu luận "We Must Pace the Frontier", CEO Anthropic Dario Amodei cho rằng biện pháp hiệu quả nhất là áp đặt quy định bắt buộc lên toàn bộ các công ty AI đi đầu, thậm chí đề xuất chính phủ cử nhân sự giám sát cắm chốt trực tiếp bên trong doanh nghiệp. Về phía OpenAI, Sam Altman ủng hộ việc tiếp cận đánh giá độc lập nhưng nhấn mạnh vai trò tự điều chỉnh của doanh nghiệp trước khi nhà nước can thiệp sâu.

Ngược lại hoàn toàn, CEO Meta Mark Zuckerberg giữ vững lập trường phản đối việc kìm hãm tốc độ. Zuckerberg cho rằng bất kỳ chính sách nào làm chậm việc phát hành mô hình của các công ty Mỹ — dù chỉ một tháng — cũng sẽ đe dọa vị thế dẫn đầu công nghệ của quốc gia và tạo cơ hội cho các đối thủ nước ngoài vượt lên. Sự giằng co giữa một bên hô hào "đạp phanh an toàn" và một bên quyết liệt "tăng tốc cạnh tranh" cho thấy câu chuyện kêu gọi quản chế AI của các ông lớn công nghệ vẫn luôn gắn liền với toan tính bảo vệ thị phần và vị thế của chính họ.