Góc tối sau mạng lưới camera giám sát AI tỷ USD tại biên giới Mỹ

Nghịch lý từ "bức tường thông minh" trị giá hàng tỷ USD

Khu vực hoang dã núi Otay (Otay Mountain Wilderness) nằm sát biên giới phía nam bang California và Mexico từ lâu đã được biến thành một trong những dải đất được giám sát gắt gao nhất thế giới. Hàng trăm tháp quan sát hiện đại được trang bị camera quang điện, cảm biến hồng ngoại tầm xa và các thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) do các nhà thầu quốc phòng như Anduril hay General Dynamics phát triển. Các hệ thống này được quảng bá là có khả năng tự động phát hiện, phân loại mục tiêu giữa người và thú rừng, đồng thời cảnh báo lực lượng chức năng theo thời gian thực.

Thế nhưng, một cuộc điều tra hợp tác kéo dài một năm giữa MIT Technology Review và Times of San Diego đã chỉ ra một sự thật nghiệt ngã: ngay dưới tầm quét trực diện của những chiếc camera AI tối tân, người di cư vẫn tiếp tục kiệt sức và bỏ mạng mà không nhận được sự can thiệp hay cứu hộ kịp thời.

Những cái chết diễn ra ngay trước mắt camera

Trường hợp của Graciela Gómez Hernández, một phụ nữ 30 tuổi đến từ miền nam Mexico, là minh chứng rõ nét. Giữa tháng 9/2025, vì hoàn cảnh gia đình túng quẫn, cô quyết định vượt biên qua đoạn đồi dốc giáp ranh Tijuana để vào California với hy vọng kiếm tiền gửi về nuôi ba người con. Vài giờ sau khi đặt chân qua bên kia biên giới, cô gửi tin nhắn thoại cuối cùng cho mẹ và chị gái qua WhatsApp, thì thầm trong kiệt sức: "Con không thể bước tiếp được nữa".

Gần ba tuần sau, đội tìm kiếm tình nguyện Armadillos mới chuyển được tọa độ GPS từ điện thoại của cô cho cơ quan chức năng để tìm thấy thi thể đã phân hủy. Đáng chú ý, vị trí Graciela gục ngã chỉ cách một tháp giám sát do General Dynamics chế tạo đúng 1 dặm (khoảng 1,6 km). Tháp này cao hơn 30 mét, trang bị cụm camera có tầm quét hiệu dụng từ 5 đến 7 dặm (8 đến 11 km). Cách đó 1,4 dặm là một tháp quan sát tự hành khác do Anduril sản xuất, ứng dụng AI để tự nhận diện mục tiêu di động.

Dữ liệu phân tích địa hình của MIT Technology Review và số liệu từ Times of San Diego cho thấy Graciela không phải trường hợp cá biệt:

• Giai đoạn từ năm 2022 đến 2025, có ít nhất 138 thi thể người di cư được tìm thấy trong bán kính hoạt động danh định của các tháp giám sát dọc biên giới California.
• Phân tích trắc địa xác định có ít nhất 81 trường hợp tử vong nằm ngay trong tầm nhìn thẳng của camera, không hề bị đồi núi hay vật cản che khuất tầm nhìn.
• Hàng loạt trường hợp tương tự được ghi nhận: Marcia Dutra (người Brazil, tử vong tháng 7/2023 cách tháp AI 600 mét), Elvi Vasquez Bortolon (tháng 2/2024, cách tháp điều khiển từ xa hơn 400 mét), hay Ramón Montenegro (tháng 8/2024, tử vong do sốc nhiệt cách một tháp AI chỉ khoảng 400 mét).

Trước các câu hỏi điều tra, nhà thầu Anduril lẫn Cơ quan Tuần tra Biên giới Mỹ (CBP) đều từ chối giải thích liệu hệ thống AI có ghi nhận được những nạn nhân này trước khi họ chết vì sốc nhiệt hay hạ thân nhiệt hay không, hoặc cách thức hệ thống này được cấu hình để kích hoạt cứu hộ khẩn cấp như thế nào.

Khoảng trống công nghệ và hệ lụy ngoài dự tính

Bức tranh thực tế về năng lực của các tháp AI không hề hoàn hảo như những lời chào hàng thương mại. Theo điều tra của Electronic Frontier Foundation (EFF) và tài liệu nội bộ của chính phủ:

• Một bản ghi nhớ rò rỉ vào tháng 10/2024 tiết lộ gần 30% số tháp giám sát đời cũ (khoảng 150 tháp) dọc biên giới đã bị hỏng hóc, thiếu linh kiện thay thế hoặc công nghệ lỗi thời không thể hoạt động, vô tình biến thành những "bù nhìn giữ ruộng" trị giá hàng triệu USD.
• Báo cáo quân sự tháng 3/2026 cho biết các tháp di động triển khai tại khu vực núi Otay thường xuyên gặp sự cố: xe tải rung lắc làm kẹt ống kính camera ở chế độ phóng to, thiết bị hết pin, gặm nhấm cắn phá dây cáp hoặc ngã đổ do địa hình gồ ghề.

Bên cạnh đó, ngay cả khi AI hoạt động chuẩn xác và gửi cảnh báo, việc ứng cứu vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực con người. Các nhóm cứu hộ nhân đạo như Desert Angels và No More Deaths phản ánh rằng lực lượng tuần tra biên giới thường ưu tiên ngăn chặn các nhóm vượt biên đông người hơn là điều xe cứu hộ cho những cá nhân đơn lẻ đang gặp nạn ở vùng địa hình hiểm trở.

Theo Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), lực lượng biên phòng hiện vận hành 803 tháp giám sát và dự kiến bổ sung thêm 175 tháp trên toàn tuyến biên giới tây nam với kinh phí 1,4 tỷ USD, hướng tới mục tiêu 2.300 tháp vào năm 2034. Báo cáo từ viện nghiên cứu RAND Corporation nhấn mạnh rằng tác dụng lớn nhất của các tháp này chủ yếu mang tính răn đe tâm lý hơn là năng lực xử lý tình huống thực tế. Trớ trêu thay, chính việc các "mắt thần" AI phủ kín các cung đường truyền thống đã đẩy người di cư vào các tuyến đường núi xa xôi, khắc nghiệt và nguy hiểm hơn, trực tiếp làm gia tăng tỷ lệ tử vong nơi hoang dã.