"Bức tường ảo" ngốn hàng tỷ USD của Mỹ: Hơn 1.000 người thiệt mạng ngay dưới tầm quét của camera AI

Nghịch lý công nghệ tại biên giới phía nam nước Mỹ

Chính phủ Mỹ đã dành hơn 25 năm và hàng tỷ USD để xây dựng một "bức tường ảo" dọc 3.140 km biên giới giáp Mexico, với lời hứa hẹn rằng các cảm biến, radar và camera tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ giúp phát hiện kịp thời các vụ vượt biên và cứu sống người di cư gặp nạn trên sa mạc. Tuy nhiên, một cuộc điều tra chuyên sâu kéo dài một năm do MIT Technology Review phối hợp cùng tờ Times of San Diego thực hiện đã phơi bày một thực tế hoàn toàn trái ngược.

Bằng cách đối chiếu gần 4.000 tọa độ phát hiện thi thể người di cư với dữ liệu của gần 600 tháp giám sát do Tổ chức Biên giới Điện tử (EFF) thu thập, nhóm điều tra phát hiện hơn 1.050 người đã thiệt mạng ngay trong phạm vi quét của các tháp này trong giai đoạn từ năm 2015 đến đầu năm 2026. Đáng chú ý, các vụ việc thương tâm không chỉ xảy ra quanh các hệ thống thế hệ cũ mà còn ghi nhận tại gần hai phần ba tổng số tháp được phân tích, bao gồm hơn 110 trường hợp tử vong nằm trong tầm hoạt động của các tháp giám sát tự động do startup công nghệ quốc phòng Anduril cung cấp từ năm 2021.

Điển hình là trường hợp của José Morales Bernal, 31 tuổi. Ngày 8/4/2024, khi băng qua sa mạc ở phía nam bang New Mexico, anh di chuyển trong phạm vi bao quát của 3 tháp AI Anduril mới lắp đặt. Thay vì được hệ thống tự động phát hiện để lực lượng tuần tra biên giới (CBP) tới chặn bắt hoặc hỗ trợ y tế, Morales lại bị phát hiện bởi công nhân của một bãi rác địa phương. Khi nhân viên tuần tra có mặt theo tin báo của người dân lúc 4 giờ chiều, Morales đã tử vong do sốc nhiệt và mất nước, cách tháp giám sát gần nhất vỏn vẹn 110 mét (360 feet).

Lỗ hổng thuật toán, góc khuất địa hình và sự quá tải của con người

Kết quả phân tích địa hình chi tiết cho thấy phần lớn các trường hợp tử vong không hề nằm ở "điểm mù" hay bị chướng ngại vật che khuất tầm nhìn của camera, mà xảy ra ở những nơi tháp có tầm quan sát trực tiếp rõ ràng. Cuộc điều tra chỉ ra rằng sự thất bại này đến từ cả hai mắt xích: công nghệ nhận dạng AI lẫn quy trình tiếp nhận và xử lý thông tin của con người.

Về mặt công nghệ, các thuật toán thị giác máy tính được triển khai trên tháp tự hành của Anduril – vốn được quảng bá là có khả năng tự động phân loại người, phương tiện và động vật để gửi cảnh báo trực tiếp về điện thoại cho nhân viên tuần tra – bộc lộ nhiều điểm yếu:

• Tỷ lệ bỏ sót (false negatives) đáng báo động: Cựu nhân viên tuần tra Jaime Fierro tại phân khu Laredo (Texas) ước tính hệ thống từng bỏ sót từ 10% đến 15% sự việc. Trong một vụ việc, một chiếc xe chở người vượt biên lao thẳng xuống sông Rio Grande cách tháp Anduril chưa đầy 30 mét nhưng camera hoàn toàn không kích hoạt cảnh báo hay lưu lại dữ liệu.
• Dễ bị đánh lừa bởi các biện pháp đơn giản: Những kẻ buôn người nhanh chóng tìm ra cách đối phó bằng cách trùm bạt cao su lên thuyền hoặc phủ chăn/lưới ngụy trang khi đi bộ qua bụi cây. Thuật toán của Anduril chỉ ghi nhận đây là "vật thể không xác định", không phát ra âm thanh cảnh báo tới nhân viên giám sát.
• Nhầm lẫn đối tượng: Rafael Reyes, cựu chỉ huy trạm tuần tra Deming (New Mexico), cho biết hệ thống AI đôi khi nhận diện nhầm các nhóm người thành gia súc, khiến tín hiệu cảnh báo không bao giờ được gửi đi. Ngoài ra, khi một nhóm đông chia nhỏ để trốn chạy, tháp camera liên tục quay quét và thường xuyên đánh mất dấu vết của những người bị tụt lại phía sau.

Về phía con người, việc triển khai công nghệ mới không giải quyết được bài toán quá tải nhân lực. Trước đây, với hệ thống giám sát video từ xa (RVSS) do General Dynamics triển khai từ năm 2013 (trị giá hợp đồng có thời điểm lên tới hơn 200 triệu USD), mỗi nhân viên phải dán mắt vào hàng chục màn hình hiển thị hàng trăm km vuông địa hình, dẫn tới tình trạng quá tải thông tin và bỏ lọt mục tiêu. Đến năm 2024, ủy ban của Quốc hội Mỹ ghi nhận hơn 66% số tháp đời đầu này bị hỏng hóc hoặc không sử dụng được.

Khi chuyển sang các tháp tự hành AI của Anduril hay tháp radar cố định tích hợp (IFT) của hãng Elbit Systems (Israel), áp lực chuyển sang lực lượng phản ứng nhanh ngoài hiện trường. Nhiều nhân viên tuần tra thừa nhận họ bị quá tải bởi khối lượng công việc xử lý hồ sơ thủ tục, hoặc chủ động bỏ qua cảnh báo từ một nhóm nhỏ vì nghi ngờ đây là bẫy đánh lạc hướng của tội phạm, dẫn đến việc cứu hộ chậm trễ nhiều giờ hoặc nhiều ngày khi người vượt biên đã kiệt sức.

Ngân sách khổng lồ chảy vào công nghệ trong sự thiếu vắng giám sát

Dù các bằng chứng cho thấy "bức tường ảo" không đạt hiệu quả bảo vệ tính mạng hay ngăn chặn như tuyên bố, dòng tiền ngân sách đổ vào lĩnh vực này vẫn tiếp tục tăng vọt. Năm 2023, chính phủ Mỹ ước tính kế hoạch vận hành 803 tháp giám sát sẽ tiêu tốn khoảng 6,2 tỷ USD trong toàn bộ vòng đời. Vào tháng 7/2025, dự luật chi tiêu liên bang cấp tiếp 2,7 tỷ USD riêng cho công nghệ an ninh biên giới, và CBP lên kế hoạch chi thêm 1 tỷ USD để triển khai thêm 1.497 tháp AI mới cho tới năm 2034.

Không chỉ Anduril – công ty hiện sở hữu hợp đồng tháp tự hành trị giá lên tới 1,1 tỷ USD với chính phủ – các tập đoàn quốc phòng truyền thống như General Dynamics cũng đã tung ra các dòng tháp tích hợp AI của riêng mình và nhận hợp đồng trị giá 115 triệu USD vào tháng 6 vừa qua.

Nghịch lý lớn nhất là cơ chế đánh giá hiệu quả của hệ thống này gần như bị bỏ ngỏ. Các cựu quan chức an ninh nội địa qua 4 đời tổng thống Mỹ thừa nhận cơ quan này chưa từng thực hiện một cuộc kiểm toán hay phân tích đối chiếu độc lập nào về các trường hợp tử vong xảy ra quanh các trạm tháp. Dữ liệu hình ảnh từ tháp của Anduril tự động bị ghi đè sau mỗi 30 ngày và không được lưu trữ trừ khi có cuộc điều tra hình sự người chết trong lúc bị tạm giam. Việc ghi nhận công nghệ hỗ trợ phá án trong báo cáo tác chiến của nhân viên tuần tra cũng bị đánh giá là đối phó và không đáng tin cậy.

Vụ việc một lần nữa đặt ra câu hỏi lớn cho việc lạm dụng giải pháp công nghệ: Khi các cơ quan chức năng quá tin tưởng vào lời hứa của AI và cảm biến tự động, việc thiếu hụt nhân lực thực tế và sự lỏng lẻo trong quy trình phản ứng cứu nạn có thể biến các hệ thống giám sát hàng tỷ USD thành những chứng nhân bất lực trước thảm kịch con người.