Cảnh báo từ lịch sử: Nhà nước nhân tạo và sự sụp đổ của dân chủ

Một cảnh báo từ lịch sử

Tiến sĩ Jill Lepore, giáo sư lịch sử và luật tại Đại học Harvard, vừa hoàn thành cuốn sách "The Rise and Fall of the Artificial State" sắp ra mắt vào ngày 25 tháng 8. Đồng thời là biên tập viên của tạp chí The New Yorker, Lepore đã phân tích sâu sắc cách thức các tập đoàn công nghệ đa quốc gia đã dần thay thế vai trò của nhà nước dân chủ hiện đại. Cuốn sách này không chỉ là phê bình công nghệ mà còn là một cảnh báo lịch sử về những rủi ro khi hệ thống đo lường và tự động hóa vô hạn chiếm ưu thế trong quản trị xã hội.

Nhà nước nhân tạo: Khi tập đoàn thay thế nhà nước

Khái niệm "nhà nước nhân tạo" (artificial state) mà Lepore đề xuất là sự thay thế của quốc gia-nhà nước tự do cổ điển, nơi quyền tự do ngôn luận, lập luận dân chủ và quyền hiến pháp là nền tảng. Theo Lepore, nhiều chức năng truyền thống của nhà nước hiện đã bị tập đoàn tư nhân kiểm soát. Ví dụ rõ ràng nhất là "quảng trường công cộng" — nơi công dân lấy thông tin về chính sách, theo dõi sự kiện thế giới, đưa ra quyết định bầu cử. Ngày nay, gần như hoàn toàn bị các tập đoàn sở hữu không gian công khai này. Những nền tảng như X (cũ là Twitter), Facebook, và TikTok ưu tiên kiếm tiền từ sự chú ý và phẫn nộ thay vì khuyến khích trao đổi ý kiến dân chủ. Thêm vào đó, bot đã vượt hơn con người trên những nền tảng này. Lepore nêu rõ: "có nhiều bot hơn con người" trên các nền tảng chính, và những bot này được sở hữu bởi các tập đoàn, quốc gia, các tác nhân phi nhà nước, tổ chức tội phạm, và các nhóm khủng bố. Sự kiểm soát này tạo ra một "nhà nước nhân tạo" — một cấu trúc có vẻ dân chủ nhưng thực chất được máy móc và lợi ích tư nhân điều khiển.

Từ thăm dò ý kiến đến thời đại bot

Quá trình này không phải sự kiện đột ngột mà kết quả của hơn một thế kỷ rưỡi phát triển công nghệ và xã hội. Lepore bắt đầu lịch sử này từ những năm 1930, khi George Gallup thành lập Viện Nghiên cứu Ý kiến Công cộng Mỹ (American Institute of Public Opinion) năm 1935. Những cuộc thăm dò khoa học này dần dần thay thế cuộc hội thoại dân gian truyền thống — chuyển đổi nhân dân thành dữ liệu. Bước ngoặt lớn nhất xảy ra trong những năm 1980, khi Silicon Valley bùng nổ, máy tính cá nhân trở nên phổ biến, và công nghệ microtargeting cho quảng cáo cũng như chiến dịch chính trị trở thành khả năng thực tế. Internet ban đầu đem lại hy vọng dân chủ hóa — mở rộng cơ hội làm việc, kinh doanh, và trao đổi thông tin cho hàng triệu người. Tuy nhiên, các hệ thống quyền lực nhanh chóng thích ứng, biến công nghệ thành công cụ kiểm soát. Lepore nhận định rằng sự lạc quan ban đầu về internet (ví dụ như kỳ vọng sau Mùa xuân Ả Rập) không hoàn toàn thực hiện. Tuy vậy, cũng có những dấu hiệu tích cực: phong trào phản kháng AI từ thế hệ trẻ, như sinh viên đại học bày tỏ phản đối các CEO công nghệ tại lễ tốt nghiệp, được Lepore coi là biểu hiện của sự tỉnh thức.

Phản kháng AI: Cơ hội cho tương lai dân chủ

Việc nhà nước bị thay thế bởi hệ thống nhân tạo không chỉ là vấn đề của Mỹ mà có ý nghĩa toàn cầu. Để đối phó, Lepore cho rằng sự "phản kháng" chống lại AI và các hệ thống tự động hóa quá mức là cần thiết và tích cực cho tương lai dân chủ. Thay vì chấp nhận sự chi phối của bot, dữ liệu và máy móc, nhân loại cần phục hồi vai trò của cá nhân, lập luận có ý nghĩa, và quyết định dân chủ thực thụ. Cuốn sách của Lepore là lời gọi hành động — không phải từ chối hoàn toàn công nghệ, mà để yêu cầu các tập đoàn và chính phủ chịu trách nhiệm với công dân, đặc biệt là về cách dữ liệu, sự đo lường, và tự động hóa ảnh hưởng đến xã hội.