AI "khám phá" tàn tích Maya thực chất đã được giới khảo cổ ghi nhận từ lâu

Đầu tuần này, Pietro Miotti, một nhà nghiên cứu tại Google, tin rằng mình đã đạt được thành tựu mà các nhà thám hiểm xưa kia chỉ dám mơ ước: sử dụng trí tuệ nhân tạo để tìm ra một khu định cư Maya bị lãng quên trong rừng rậm Mexico. Tuy nhiên, "khám phá" này lại trở thành một bài học cảnh tỉnh về giới hạn của AI khi thiếu đi kiến thức chuyên môn sâu.

Trong khi đội ngũ gồm 48 tác nhân AI của Miotti đã gắn cờ thành công một địa điểm tại Mexico, các nhà khảo cổ học đã nhanh chóng chỉ ra rằng vị trí này vốn đã được biết đến và thậm chí đã được công bố trên một tạp chí học thuật vào năm ngoái.

48 tác nhân AI và dữ liệu từ NASA

Dự án này bắt đầu như một công việc tay trái của Miotti khi ông đang đi du lịch tại Peru. Lấy cảm hứng từ tiềm năng của công nghệ hiện đại trong việc tái hiện các cuộc thám hiểm lịch sử, ông đã tìm đến dữ liệu lidar (công nghệ bản đồ bằng tia laser) do NASA cung cấp. Lidar có khả năng tạo ra hình ảnh 3D độ phân giải cao của mặt đất, xuyên qua cả những tán rừng rậm rạp.

Vì dữ liệu lidar công khai cho khu vực Peru còn hạn chế, Miotti đã chuyển trọng tâm sang khu vực của người Maya. Ông đã triển khai 48 tác nhân AI để quét các tập dữ liệu nhằm tìm kiếm các hình khối hình học đều đặn – dấu hiệu cho thấy các cấu trúc do con người tạo ra. Kết quả ban đầu gây kinh ngạc.

“Tôi thức dậy và kiểm tra báo cáo từ các tác nhân AI. ‘DAMN!’ Chúng đã tìm thấy rất nhiều ngôi làng và các hình khối đều đặn khác trông giống như các công trình kiến trúc hoặc nhà ở,” Miotti viết trên blog cá nhân. Một địa điểm cụ thể dường như là một ngôi làng lớn vốn không có trong các hồ sơ công khai hiện có.

Khám phá trong vòng "72 giờ"

Để xác minh phát hiện của mình, Miotti đã sử dụng các tác nhân AI để dịch thư từ sang tiếng Tây Ban Nha và liên hệ với Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH). Theo Miotti, viện này phản hồi rằng họ không có hồ sơ về bất kỳ địa điểm nào được đăng ký tại tọa độ cụ thể đó.

“Chưa đầy 72 giờ để đi từ một ý tưởng ngẫu hứng khi đang đi du lịch cho đến khi nhận được phản hồi chính thức từ chính phủ Mexico,” Miotti lưu ý, nhấn mạnh tốc độ xử lý thông tin và hỗ trợ giao tiếp đáng kinh ngạc của AI.

Khoảng cách về chuyên môn

Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang. Khi tuyên bố này tiếp cận đến cộng đồng khảo cổ trực tuyến rộng lớn hơn, các chuyên gia đã chỉ ra rằng địa điểm này không hề "chưa được khám phá". Nó đã được ghi chép và công bố trên một tạp chí khoa học uy tín vào năm 2025.

Sự việc đã làm dấy lên cuộc tranh luận gay gắt về hiện tượng "nhảy dù nghiệp dư" (amateur parachuting) — thuật ngữ chỉ những cá nhân sử dụng các công cụ AI mạnh mẽ để lấn sân vào các lĩnh vực chuyên sâu mà không có kiến thức nền tảng cần thiết. Các nhà khảo cổ bày tỏ sự thất vọng khi những "khám phá" do AI dẫn dắt thường phớt lờ các tài liệu học thuật hiện có, các nghiên cứu chưa công bố và cả kiến thức của cộng đồng địa phương – những người vốn đã quá quen thuộc với các địa điểm ngay trong "sân sau" của họ.

Mặc dù Miotti đã làm rõ rằng đây là một dự án cá nhân được thực hiện mà không sử dụng tài nguyên máy tính của Google, nhưng tình huống này đã làm nổi bật sự căng thẳng ngày càng tăng trong kỷ nguyên AI. Khi các công cụ trở nên dễ tiếp cận hơn, ranh giới giữa một đột phá khoa học thực sự và việc tái phát hiện những sự thật đã biết đang dần trở nên mong manh.