Vì sao tham vọng "tự động hóa tư duy" của Big Tech có thể gây hại cho nhận thức con người

Từ lâu, những nhân vật đầu ngành trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đã nhìn nhận tâm trí con người dưới lăng kính cơ học. Demis Hassabis của Google DeepMind từng mô tả bộ não là "một phiên bản sinh học xấp xỉ cỗ máy Turing", trong khi Elon Musk khẳng định mọi người nên xem não bộ đơn thuần là một "máy tính sinh học". Tuy nhiên, các góc nhìn mới từ ngành khoa học thần kinh cho thấy phép ẩn dụ tính toán này bộc lộ những lỗ hổng sâu sắc—và việc nhồi nhét AI quá mức vào đời sống nhận thức có thể để lại những hệ lụy nghiêm trọng cho quá trình học hỏi của con người.

Thay vì là một cỗ máy thuật toán chỉ đơn thuần tiếp nhận dữ liệu đầu vào rồi trả ra kết quả đầu ra, hệ thần kinh của con người đã tiến hóa thành các hệ thống kiểm soát - phản hồi linh hoạt, theo lập luận của Paul Cisek, nhà thần kinh học tại Đại học Montreal. Dựa trên mô hình sinh học của Cisek, não bộ chúng ta phát triển qua hàng triệu năm để tương tác, khám phá và thực thi quyền tự chủ trong môi trường vật lý lẫn xã hội. Khi chỉ coi tâm trí như một bộ xử lý thông tin đơn thuần, các nhà phát triển công nghệ có nguy cơ triệt tiêu tính chủ động tương tác—yếu tố cốt lõi để xây dựng tri thức bền vững.

Mối đe dọa từ "tự động hóa nhận thức"

Giới phê bình đang so sánh AI tạo sinh với một dạng thức ăn nhanh cho tâm trí: tiện lợi và hấp dẫn trong ngắn hạn, nhưng lại gây hại cho sức khỏe lâu dài nếu trở thành "khẩu phần ăn" tinh thần thường nhật. Cựu kỹ sư phần mềm của Google, François Chollet, gọi sự chuyển dịch này là "tự động hóa nhận thức" (cognitive automation), định nghĩa đây là quá trình mã hóa các khái niệm trừu tượng của con người vào phần mềm nhằm tự động hóa những tác vụ vốn do con người đảm nhiệm.

Hiện tượng này thể hiện rõ rệt nhất trong giáo dục, nơi các công ty công nghệ đang đẩy mạnh các công cụ của mình ở quy mô chưa từng có:

• Vào tháng 7 năm 2025, Phó chủ tịch phụ trách Giáo dục của OpenAI, bà Leah Belsky, tuyên bố rằng "người học" chiếm hơn một nửa trong số 900 triệu người dùng trung bình hàng tháng của ChatGPT, đồng thời gọi công cụ này là "nền tảng học tập lớn nhất thế giới".

• Anthropic gần đây đã ra mắt sáng kiến "Claude for Teachers", cung cấp quyền truy cập miễn phí các mô hình cao cấp cho giáo viên đứng lớp.

Tuy nhiên, các bằng chứng cho thấy việc "ủy thác" các nhiệm vụ trí tuệ sẽ gây tổn hại cho quá trình học tập thực chất. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng khi học sinh dùng AI để trốn tránh việc tư duy đòi hỏi nỗ lực—hiện tượng được gọi là "ủy thác nhận thức" (cognitive delegation)—các em sẽ làm suy giảm năng lực suy luận độc lập. Một nghiên cứu thực hiện tại Trung Quốc cho thấy hàng nghìn học sinh bị giảm sút đáng kể kết quả học tập sau khi gần như bỏ bê bài tập về nhà vì phụ thuộc vào các công cụ AI. Các nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng thói quen dựa dẫm vào các mô hình ngôn ngữ lớn khiến học sinh lơ là tư duy phản biện trong nhiều bối cảnh rộng lớn hơn.

Làn sóng phản đối và "miễn dịch nhận thức"

Trước mối lo ngại rằng việc ủy thác nhận thức đang làm xói mòn quá trình tư duy của con người, ngày càng có nhiều lời kêu gọi áp dụng khái niệm mà các nhà nghiên cứu gọi là "miễn dịch nhận thức" (cognitive immunization)—tức duy trì các hoạt động có cấu trúc như tự giải quyết vấn đề mà không cần trợ giúp, tự kiểm chứng và chủ động ngắt kết nối với các công cụ AI.

Các nhà hoạch định chính sách và giới giáo dục đang ngày càng tìm đến các lệnh cấm nhằm bảo vệ học sinh nhỏ tuổi:

• Na Uy gần đây đã cấm gần như toàn bộ việc sử dụng AI trong trường học đối với học sinh dưới 13 tuổi.

• Tại Mỹ, một công đoàn giáo viên lớn đã lên tiếng phản đối việc đưa chatbot vào các trường tiểu học.

• Các học khu đô thị lớn tại Mỹ, bao gồm New York City và Los Angeles, cũng đã áp đặt các hạn chế và lệnh cấm.

Làn sóng phản kháng cũng bắt đầu xuất hiện từ chính các học sinh, sinh viên. Tại Oberlin College, các thành viên của câu lạc bộ Oberlin Luddite Club đã gửi một bức thư ngỏ phản đối việc ban giám hiệu triển khai AI trên quy mô toàn trường, thay vào đó kêu gọi "trân trọng sự bất toàn của con người và tinh thần tìm tòi nguyên bản".

Khi các trường học và tổ chức đang chật vật thích ứng trước làn sóng công cụ AI, trọng tâm cuộc tranh luận giờ đây đang chuyển dịch: từ việc làm sao để ứng dụng AI thật nhanh sang việc xã hội phải làm gì để bảo vệ những nỗ lực tư duy thiết yếu—yếu tố sống còn cho sự phát triển nhận thức của con người.