Trẻ em nói gì về trí tuệ nhân tạo? Một khảo sát bất ngờ từ thế hệ Gen Alpha

Những quan điểm giằng xé: giữa "ngán ngẩm" và "dùng hàng ngày"

Khi bắt đầu cuộc trò chuyện với trẻ em từ 10 đến 18 tuổi về trí tuệ nhân tạo (AI), nhóm phóng viên kỳ vọng sẽ nhận được những phản hồi quen thuộc: một số kể về cách sử dụng AI để "lách luật" trong học tập – giống như thế hệ Millennials từng sử dụng CliffsNotes hay lập trình công thức vào máy tính cầm tay TI-82; số khác chia sẻ những câu chuyện cảm hứng về cách AI hỗ trợ họ trong học tập hoặc sáng tạo. Chúng tôi cũng chuẩn bị tinh thần nghe về những lo ngại chung, như deepfake hay nguy cơ mất việc làm. Thế nhưng, những gì ghi nhận được lại đầy sắc thái và bất ngờ.

Nhiều đứa trẻ – vốn có thể nói say sưa về âm nhạc, leo núi hay bóng đá – lại phản ứng hết sức ngắn gọn khi được hỏi về AI. Có em thốt lên "bruh", có em chỉ nhún vai "meh", trong khi vài người tỏ ra gay gắt đến mức từ chối nói chuyện về chủ đề này. Một thiếu niên kể rằng bạn bè của cậu sử dụng AI vào những việc "biết là không nên", như viết bài luận hộ. Một cô gái 17 tuổi thẳng thừng tuyên bố sẽ không động đến AI vì lo ngại tác động môi trường. Trong khi đó, Winter (17 tuổi) bày tỏ nỗi lo sợ: "AI không phải giải pháp cho mọi vấn đề. Tôi sợ nó sẽ giết chết sự sáng tạo và tư duy phản biện."

Dù vậy, đa số những người được phỏng vấn thừa nhận mình vẫn sử dụng AI – dù ở mức độ khác nhau. Đáng chú ý là, trẻ em ở độ tuổi tiểu học hay trung học cơ sở hầu như không quan tâm đến AI một cách đặc biệt, và chúng cũng không "càu nhàu" đòi hỏi công nghệ này như chúng từng đòi iPhone hay tài khoản Snapchat. Nhiều em chia sẻ những lần tiếp xúc đầu tiên với AI đến từ phụ huynh hoặc nhà trường, đôi khi chỉ đơn giản là khi sử dụng những thiết bị và ứng dụng quen thuộc – chẳng hạn như tính năng gợi ý của Google Search.

Dữ liệu và trải nghiệm thực tế: từ giải trí đến lo ngại xã hội

Số liệu từ khảo sát do Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố hồi tháng 2/2026 hé lộ bức tranh toàn cảnh hơn. Theo đó, 57% thanh thiếu niên Mỹ đã sử dụng chatbot để tìm kiếm thông tin, 54% nhờ đến trợ giúp học tập, và 47% dùng cho mục đích giải trí. Chỉ 12% sử dụng AI để xin lời khuyên hoặc hỗ trợ tinh thần. Điều này cho thấy, thanh thiếu niên có xu hướng sử dụng AI theo những cách vô hại hơn là nguy hại – gấp bốn lần. Thậm chí, một số bạn trẻ còn sáng tạo khi sử dụng AI để xây dựng dự án, từ tạo nhân vật, phát triển nền tảng công nghệ cho đến xây dựng gia sư ảo giúp bạn bè ôn tập.

Tuy nhiên, những nguy cơ tiềm ẩn không hề bị bỏ qua. Trẻ em có thể vô tình tiếp cận nội dung không được kiểm duyệt, phụ thuộc quá nhiều vào câu trả lời của AI thay vì tự suy nghĩ, hoặc tin tưởng vào những thông tin sai lệch. Đó chính là lý do nhóm phóng viên nhấn mạnh: "Nguy hiểm không phải là lý do để tránh xa công nghệ, mà là lý do để dạy trẻ cách sử dụng an toàn." Cũng giống như việc chúng ta không cấm thanh thiếu niên lái xe, mà dạy chúng cách quan sát gương chiếu hậu, việc trang bị kiến thức về AI cũng vậy.

Điều đáng ngạc nhiên nhất chính là cách những người trẻ nhìn nhận AI một cách sâu sắc. Họ không quá lo lắng về nguy cơ mất việc làm, mà quan tâm nhiều hơn đến tác động của AI đối với xã hội. Đặc biệt, khi công nghệ ngày càng có khả năng thay thế suy nghĩ, giao tiếp hay thậm chí là kết bạn của con người, hầu hết họ đều muốn giữ quyền kiểm soát cuộc sống của mình.

Những góc nhìn cá nhân: từ sự thờ ơ đến niềm tin vào tiềm năng thay đổi

Remy (16 tuổi, New York), một lập trình viên trẻ, chia sẻ quan điểm khá thẳng thắn về AI. Cậu không cảm thấy hứng thú với hầu hết ứng dụng hiện tại của AI. "Từ 'vô cảm' là từ tôi nghĩ đến khi nghe đến AI," cậu nói. Remy sử dụng AI chủ yếu ngoài giờ học – chẳng hạn như Claude miễn phí để lập trình, chứ không phải trong lớp. Cậu thậm chí còn nghĩ rằng AI khiến bài tập trở nên tồi tệ hơn: "Ở trường, mọi thứ giờ đều phải viết ngay tại lớp vì giáo viên sợ học sinh gian lận. Chúng tôi chỉ có 70 phút để viết cả một bài luận, trong khi trước đây có thể làm ở nhà."

Về lập trình, Remy cũng thích tự mình xây dựng mọi thứ. Cậu đang phát triển một mô hình học tăng cường trong game engine cùng bạn bè: ban đầu, nhân vật di chuyển ngẫu nhiên, sau đó được thưởng khi tiến gần đến đồng tiền, và dần dần học được đường đi hiệu quả nhất. Remy thử nghiệm AI trong phát triển game nhưng nhận thấy nó chưa đủ tốt: "Nó sinh ra mã lộn xộn, không thể kết hợp các cơ chế một cách mạch lạc. Tôi mất nhiều thời gian sửa lỗi hơn là tự viết."

Tuy nhiên, Remy không phủ nhận tiềm năng tương lai của AI. Cậu lấy ví dụ về AI phát hiện ung thư vú chính xác hơn bác sĩ nhờ khả năng tự loại bỏ kết quả dương tính giả – nhưng vẫn cần con người xác nhận. "AI hiện tại giống như những chiếc ô tô hay máy bay đầu tiên: thô sơ nhưng đầy hứa hẹn."

Ngược lại, Danielle (18 tuổi, California) – một sinh viên kỹ thuật với mục tiêu đổi mới công nghệ để giúp đỡ nhiều người – nhìn thấy cả mặt tốt lẫn mặt xấu của AI. Cô lo ngại về sự suy giảm tư duy phản biện và nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, nhưng cũng tin rằng AI có thể cải thiện giáo dục cá nhân hóa và chẩn đoán y tế. Dự án nổi bật nhất của cô là Next Voters, một hệ thống chuyển đổi tài liệu hành chính dày hàng trăm trang thành bản tóm tắt ngắn gọn, dễ hiểu và có trích dẫn nguồn. Mục tiêu của dự án là giảm bớt rào cản tham gia dân chủ, giúp mọi người – bất kể hoàn cảnh – có thể tiếp cận thông tin chính sách một cách dễ dàng.