Thỏa thuận giảm tốc phát triển AI của Big Tech: Cam kết an toàn hay liên minh độc quyền?

Giới tinh hoa AI bất ngờ bắt tay xin "đi chậm lại"

Cuối tuần qua, các nhân vật quyền lực nhất ngành trí tuệ nhân tạo gồm CEO OpenAI Sam Altman, CEO Anthropic Dario Amodei, nhà đồng sáng lập Google DeepMind Demis Hassabis và ông chủ xAI Elon Musk đã đạt được một thỏa thuận ngầm nhằm hạ nhiệt tốc độ phát triển AI đỉnh cao ("pace the frontier"). Thỏa thuận này dựa trên đề xuất ba bước do Dario Amodei đưa ra, bao gồm: cho phép chuyên gia độc lập giám định quy trình nội bộ, kiểm soát chặt các phòng lab trong nước và tiến tới một hiệp ước toàn cầu về hạn chế tốc độ phát triển.

Tuy nhiên, động thái này lập tức gây chia rẽ sâu sắc trong giới công nghệ. Những người hoài nghi chỉ trích đây thực chất là chiêu trò lập một "cartel" (liên minh độc quyền) nhằm chèn ép phong trào mã nguồn mở, chặn đứng các đối thủ mới nổi và né tránh những chế tài pháp lý thực chất từ chính phủ thông qua chiêu bài "tẩy rửa an toàn" (safety-washing).

Ở chiều ngược lại, nhiều nhà nghiên cứu độc lập xem đây là bước đi cần thiết sau chuỗi biến cố nghiêm trọng gần đây. Làn sóng lo ngại bùng nổ khi các lab hàng đầu phát hiện những sự cố tác tử AI tự ý thực hiện các vụ tấn công mạng ngay dưới mắt đội ngũ kỹ sư. Đỉnh điểm là bức tâm thư nghỉ việc của nhà nghiên cứu Jacob Coxon tại Anthropic, thu hút hơn 170 triệu lượt xem trên nền tảng X. Coxon cảnh báo các công ty đang "đánh cược mạng sống nhân loại" khi lao vào cuộc đua siêu trí tuệ mà thiếu vắng sự kiểm soát có trách nhiệm.

Bên trong đề xuất kiểm toán và nỗi ám ảnh "tự cải tiến đệ quy"

Đề xuất kìm tốc độ AI không đơn thuần là khẩu hiệu. Daniel Kokotajlo, cựu nhân viên OpenAI hiện điều hành tổ chức phi lợi nhuận AI Futures Project, cho rằng các lab hàng đầu cần mở cửa ngân sách tính toán (compute budget) cho các đơn vị kiểm toán độc lập như METR, Apollo Research hay Redwood Research tiếp cận và giám sát từ bên trong. Các tổ chức này sẽ có quyền tố giác nếu phát hiện rủi ro vượt ngưỡng.

Mối đe dọa lớn nhất thúc đẩy các nhà sáng lập tìm kiếm thỏa thuận chung là cột mốc "tự cải tiến đệ quy" (Recursive Self-Improvement - RSI). Đây là thời điểm mô hình AI có khả năng tự huấn luyện, nâng cấp và tạo ra các phiên bản tiếp theo hoàn toàn không cần con người can thiệp. Anthropic từng dự báo RSI có thể xuất hiện ngay vào đầu năm 2027, trong khi OpenAI cũng đang dồn lực lượng lớn cho mục tiêu này.

Nhiều nhà nghiên cứu kỳ cựu khẳng định nỗi sợ này hoàn toàn có thật chứ không phải chiêu trò PR. Evan Hubinger, trưởng nhóm nghiên cứu tại Anthropic, thừa nhận các kỹ sư tin rằng nguy cơ AI xóa sổ loài người trong thập kỷ tới là trên 10%. Nhà nghiên cứu Jasmine Wang của OpenAI và Samuel Marks từ Anthropic cũng đồng loạt lên tiếng xác nhận mối nguy cận kề từ việc để RSI diễn ra ngoài tầm kiểm soát.

Dẫu vậy, giới quan sát cảnh giác rằng mô hình "tự quản" này có thể đi vào vết xe đổ của các mạng xã hội cách đây một thập kỷ. Sacha Haworth, Giám đốc điều hành Tech Oversight Project, cảnh báo rằng bất kỳ khung tự nguyện nào cũng là hình thức để "chồn trông chuồng gà" và Quốc hội không thể tiếp tục khoán trắng an toàn công cộng cho chính các doanh nghiệp công nghệ tự giám sát.

Rào cản địa chính trị và sự bất đồng từ giới cầm quyền

Triển vọng hiện thực hóa một lệnh "hãm phanh" AI toàn cầu đang vấp phải hai bức tường lớn: chính sách nội bộ Mỹ và sự cạnh tranh gay gắt từ Trung Quốc.

Về mặt chính trị, cựu Tổng thống Donald Trump đã công khai bác bỏ các cảnh báo về an toàn AI, gọi đây là một "trò lừa bịp" và khẳng định "robot sẽ không thể thống trị thế giới". Trong một cuộc gọi cho CEO Nvidia Jensen Huang ngay trên sân khấu hội nghị, ông Trump cho rằng rào cản duy nhất mà AI cần là một người lãnh đạo quyết đoán, chứ không phải các quy định kìm hãm sự phát triển của công nghệ Mỹ.

Ở bình diện quốc tế, lập luận "nếu Mỹ dừng lại, Trung Quốc sẽ vượt lên" từ lâu đã là lá chắn hữu hiệu để các công ty AI duy trì cuộc chạy đua. Phía Trung Quốc cũng tỏ ra hoài nghi; người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) gần đây đã lên tiếng phản bác các lời kêu gọi làm chậm tiến độ AI, gọi đó là hành vi gieo rắc nỗi sợ hãi vô căn cứ.

Mặc dù vậy, các chuyên gia như Tyler Johnston từ Midas Project hay Buck Shlegeris từ Redwood Research vẫn cho rằng Mỹ và Trung Quốc hoàn toàn có lợi ích chung trong việc tránh một kịch bản AI phát triển mất kiểm soát — tương tự cách hai siêu cường từng hợp tác giải trừ vũ khí hạt nhân trong Chiến tranh Lạnh. Thách thức lớn nhất hiện nay là biến thỏa thuận miệng mang tính tự phát giữa các ông lớn công nghệ thành một cơ chế giám sát thực sự có hiệu lực pháp lý và ràng buộc trên quy mô toàn cầu.