Tham vọng xây trung tâm dữ liệu AI lớn nhất thế giới của "cá mập" Kevin O'Leary vấp phải làn sóng phản đối dữ dội tại Utah

"Wonder Valley" và tham vọng gom đất hạ tầng AI thần tốc

Dự án trung tâm dữ liệu quy mô khổng lồ mang tên Project Stratos (còn được gọi là Wonder Valley) tại hạt Box Elder, bang Utah (Mỹ) đang trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng chính trị và môi trường gay gắt. Được quảng bá bởi ngôi sao chương trình Shark Tank Kevin O’Leary (biệt danh "Mr. Wonderful") cùng nhà phát triển bất động sản Austin Pritchett thông qua liên doanh West GenCo và O’Leary Digital, dự án được vẽ ra với quy mô lên tới 40.000 mẫu Anh (khoảng 16.000 ha) nằm ở phía bắc hồ Great Salt Lake.

Để cấp nguồn cho cụm máy tính khổng lồ này, các nhà phát triển dự tính xây dựng một nhà máy nhiệt điện khí chuyên dụng nối vào đường ống Ruby Pipeline, có công suất phát điện lên tới 9 gigawatt (GW) — con số gấp hơn hai lần mức tiêu thụ điện trung bình của toàn bộ bang Utah. Dự án áp dụng mô hình "powered land assemblage" (thu gom đất, chuẩn bị sẵn nguồn điện và giấy phép rồi chào bán lại cho các tập đoàn công nghệ lớn với giá cao gấp nhiều lần), dù tại thời điểm công bố vẫn chưa hề có bất kỳ khách hàng thuê chính thức (anchor tenant) nào cam kết.

Để đẩy nhanh tiến độ mà không qua các bước thẩm định kéo dài thông thường, dự án đã tận dụng Cơ quan Phát triển Cơ sở Quân sự Utah (MIDA) — một cơ quan nhà nước có quyền hạn đặc biệt nhằm phát triển đất đai liên quan đến quân sự. Vào đầu tháng 1, nhóm của O'Leary đã tiếp cận Thống đốc bang Spencer Cox và Chủ tịch Thượng viện kiêm Chủ tịch Hội đồng MIDA J. Stuart Adams để xúc tiến thủ tục. Khi MIDA nắm quyền kiểm soát, khu vực dự án gần như trở thành một thực thể độc lập, tước đi quyền quy hoạch của chính quyền địa phương, đồng thời kèm theo các ưu đãi thuế béo bở: miễn thuế tài sản đối với máy chủ và hoàn lại 80% thuế thu thuế bất động sản cho nhà phát triển để làm hạ tầng.

Làn sóng phẫn nộ từ phòng họp kín đến cáo buộc "gián điệp"

Mặc dù được dàn xếp ở cấp bang từ sớm, các ủy viên hạt Box Elder chỉ được MIDA và chủ đầu tư thông báo chính thức vào ngày 25 tháng 3, kèm theo tối hậu thư phải phê duyệt quyền quản lý cho MIDA trước cuối tháng 4, nếu không nguồn vốn sẽ sụp đổ. Động thái "đốt cháy giai đoạn" này lập tức vấp phải sự hoài nghi sâu sắc từ cư dân địa phương như ông Tim Munns, người sở hữu trang trại tại thung lũng Hansel Valley, cùng phong trào phản đối mang tên BEAR (Box Elder Accountability Referendum) do bà Brenna Williams khởi xướng.

Nỗi lo lớn nhất của người dân xoay quanh tài nguyên nước và môi trường. Bang Utah đang chìm trong khủng hoảng hạn hán kéo dài, hồ Great Salt Lake cạn kiệt nghiêm trọng khiến bụi kim loại nặng bốc lên đe dọa sức khỏe cộng đồng. Dù chủ đầu tư cam kết trung tâm dữ liệu dùng hệ thống làm mát tuần hoàn khép kín, các điều khoản bảo vệ nguồn nước lại không áp dụng cho nhà máy điện khí 9 GW đi kèm. Giáo sư vật lý Robert Davies tại Đại học Bang Utah ước tính lượng nhiệt thải ra từ tổ hợp điện này có thể làm tăng nhiệt độ ban đêm tới 12 độ F, làm biến đổi khí hậu khu vực thành môi trường khô nóng như sa mạc Sahara.

Đỉnh điểm căng thẳng diễn ra vào cuộc họp ngày 4 tháng 5 tại Tremonton với hơn 1.000 người tham dự. Khi Chủ tịch Ủy ban hạt Tyler Vincent tuyên bố không cho phép người dân phát biểu ý kiến công khai, đám đông đã la ó kịch liệt. Trước sự phản kháng dữ dội và những tiếng hô "Đáng xấu hổ", ba ủy viên hội đồng hạt cùng các luật sư đã rời sân khấu, rút vào một phòng họp kín phía sau có cảnh sát bảo vệ và bỏ phiếu thông qua dự án qua màn hình máy chiếu từ xa.

Hành động này thổi bùng cơn thịnh nộ trên mạng xã hội và đời thực. Để chống chế, Kevin O’Leary liên tục xuất hiện trên truyền hình Fox Business và mạng xã hội, cáo buộc những người phản đối dự án là "những kẻ biểu tình chuyên nghiệp được Đảng Cộng sản Trung Quốc tài trợ" nhằm cản trở năng lực tính toán AI của Mỹ. O'Leary thậm chí giơ một danh sách các nhà hoạt động địa phương trên sóng trực tiếp. Đòn tấn công này phản tác dụng hoàn toàn: O'Leary và Fox News sau đó phải công khai đính chính vì không có bất kỳ bằng chứng nào, rồi bị các tổ chức và cá nhân tại Utah đệ đơn kiện tội phỉ báng.

Cái giá chính trị đến ngay sau đó trong cuộc bầu cử sơ bộ của Đảng Cộng hòa vào tháng 6: hai ủy viên hạt bỏ phiếu thuận (Lee Perry và Boyd Bingham) cùng Chủ tịch Thượng viện bang J. Stuart Adams đều bị cử tri trừng phạt và thất cử. Giám đốc điều hành MIDA Paul Morris cũng phải rời vị trí.

Bức tranh hạ tầng AI: Cuộc chạy đua mù quáng và rủi ro bong bóng

Cơn sốt xây dựng trung tâm dữ liệu tại Hạt Box Elder phản ánh rõ nét mặt trái của làn sóng đầu tư cơ sở hạ tầng AI trên toàn cầu. Theo ước tính từ Goldman Sachs, khoảng 580 tỷ USD đang được rót vào hạ tầng AI tại Mỹ, quy mô đầu tư tương đương gần 2% GDP — sánh ngang với cơn sốt xây dựng đường sắt vào cuối thế kỷ 19. Các hãng công nghệ khổng lồ sẵn sàng trả bất kỳ giá nào để có được nguồn điện và mặt bằng ngay lập tức, bởi nỗi sợ bị tụt lại phía sau trong cuộc đua AI lớn hơn nhiều so với rủi ro lãng phí hàng trăm tỷ USD.

Chính tâm lý này đã sinh ra một thế hệ "đầu cơ đất AI" (data center wildcatters) — những người tìm cách gom đất nông nghiệp, xin giấy phép điện lực trước rồi vẽ ra các dự án "trên giấy" để thu hút nhóm Big Tech. Hàng loạt dự án tự xưng là "trung tâm dữ liệu lớn nhất thế giới" được công bố rầm rộ nhưng thực chất chưa hề đặt nền móng xây dựng. Dự án Wonder Valley đầu tiên của O’Leary tại Alberta (Canada) sau gần hai năm công bố vẫn chưa nộp đơn xin giấy phép xây dựng nào.

Tại Utah, dự án Stratos hiện rơi vào trạng thái bế tắc. Dù O’Leary đã phải nhượng bộ thu hẹp một nửa diện tích và tuyên bố cắt giảm giai đoạn một xuống còn 1 GW, MIDA vẫn chưa ký thỏa thuận liên tịch cuối cùng do vướng kiện tụng pháp lý từ nhóm BEAR. Chưa có tấc đất nào được chuyển nhượng, và chưa có hãng công nghệ lớn nào xuất hiện để ký hợp đồng. Vụ việc tại Box Elder trở thành lời cảnh tỉnh điển hình cho các nhà đầu tư công nghệ: việc bỏ qua tiếng nói của cộng đồng địa phương và bất chấp giới hạn tài nguyên môi trường có thể biến các dự án AI tỷ USD thành bãi lầy pháp lý và chính trị.