Lãnh đạo OpenAI và Anthropic cảnh báo: Nguy cơ AI tiếp tay chế tạo vũ khí sinh học đang cận kề

Làn sóng cảnh báo nội bộ và mối lo AI hủy diệt nhân loại

Lãnh đạo của những công ty AI hàng đầu thế giới cùng các nhà khoa học đang liên tục phát đi cảnh báo về mức độ nguy hiểm của chính công nghệ mà họ phát triển. Cuộc tranh luận bùng lên sau khi Jacob Coxon, nhà nghiên cứu từng làm việc tại OpenAI và Anthropic, tuyên bố rời Anthropic vì cho rằng cả hai công ty đều không hành động có trách nhiệm, nhấn mạnh rằng những người trực tiếp phát triển AI thực sự tin công nghệ này có thể xóa sổ con người trước cuối thập kỷ này. Evan Hubinger, một nhân sự khác tại Anthropic, cũng công khai ủng hộ quan điểm này trên mạng xã hội X, nhận định xác suất AI tiêu diệt loài người vượt mức 10% trong vòng 10 năm tới.

Ngay sau đó, CEO Dario Amodei của Anthropic lập luận rằng AI mang lại rủi ro nghiêm trọng và tốc độ phát triển cần phải được làm chậm lại. Đáng chú ý, CEO OpenAI Sam Altman đã phản hồi trên X rằng ông đồng tình với Amodei về việc cần điều chỉnh nhịp độ phát triển các mô hình tiên phong (pace the frontier). Một trong những kịch bản hủy diệt đáng lo ngại nhất được chỉ ra chính là việc AI tham gia hỗ trợ thiết kế, tạo lập và phát tán vũ khí sinh học.

Từ mô phỏng độc tố 6 giờ đến các thử nghiệm biến đổi virus thực tế

Mối đe dọa về vũ khí sinh học không còn là giả thuyết xa vời. Chúng có thể là những loại virus nhắm trúng mục tiêu dựa trên đặc điểm di truyền, nấm phá hủy mùa màng gây khủng hoảng lương thực, hay độc tố không màu không mùi hòa lẫn vào nguồn nước sinh hoạt. Nguy cơ này đã được minh chứng từ năm 2022, khi các nhà nghiên cứu tại Collaborations Pharmaceuticals phát hiện mô hình AI được họ tạo ra để tìm kiếm dược phẩm trị bệnh cho người có thể dễ dàng bị đảo ngược mục đích: chỉ trong chưa đầy 6 giờ, mô hình đã tạo ra 40.000 phân tử có tiềm năng làm vũ khí hóa học, trong đó nhiều chất còn độc hại hơn các tác nhân thần kinh đã biết.

Giáo sư đạo đức y sinh David Magnus tại Đại học Stanford đánh giá đây là hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc. Hiện nay, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được huấn luyện dựa trên tri thức của gần như mọi nhà khoa học trong lịch sử, có thể cung cấp hướng dẫn và chỉ dẫn chi tiết về các bước làm thí nghiệm. Nhà nghiên cứu an toàn sinh học Dunja Sabra từ Đại học Hamburg (Đức) nhấn mạnh, khi LLM kết hợp với sự phổ cập của công nghệ chỉnh sửa gen và phong trào "sinh học tự làm" (DIY biology) cho phép cá nhân lập phòng lab tại nhà, một người có đủ quyết tâm hoàn toàn có thể tự tổng hợp mầm bệnh nguy hiểm.

Thực tế kiểm thử đã cho thấy những rủi ro rõ ràng. Trong báo cáo gần đây, Anthropic thừa nhận người dùng từng tìm cách sử dụng các mô hình của hãng để gia tăng khả năng lây truyền của virus chikungunya, biến đổi virus cúm gia cầm thành biến thể nguy hiểm hơn với con người, hay lập bản đồ độc tố peptide nọc độc. Nhà sinh học Kevin Esvelt từ Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cũng chia sẻ trên X rằng một mô hình LLM đã tự hé lộ phương thức chế tạo một dạng vũ khí sinh học hoàn toàn mới mà chính ông chưa từng nghĩ đến, buộc ông phải kêu gọi cộng đồng thận trọng tối đa.

Tranh cãi về rào cản kỹ thuật và các biện pháp ứng phó

Dù các công ty AI đã thiết lập các lớp bảo vệ – từ việc tinh chỉnh mô hình để từ chối trả lời thông tin khoa học nhạy cảm, áp dụng quy trình kiểm thử tấn công (red-teaming) và phòng thủ (blue-teaming), cho đến việc các hãng cung ứng vật liệu di truyền sàng lọc đơn đặt hàng phân đoạn DNA – nhưng không có rào chắn nào là tuyệt đối. Theo giáo sư David Magnus, việc kiểm soát là một cuộc rượt đuổi liên tục, bởi các mô hình AI rất giỏi trong việc tìm cách lách qua các bộ lọc giám sát.

Tuy nhiên, giới khoa học vẫn tồn tại những luồng ý kiến trái chiều. Tại một buổi họp báo chuyên môn, các nhà sinh học từ Đại học Imperial College London nhận định công cụ AI hiện nay chưa đủ hoàn thiện để tự phát triển vũ khí sinh học, bởi việc nuôi cấy và thử nghiệm mầm bệnh thực tế trong phòng thí nghiệm đòi hỏi rất nhiều thời gian, công sức và kỹ năng thực hành của con người. Giáo sư Wendy Barclay chuyên về bệnh truyền nhiễm tại Imperial chỉ ra rằng, rủi ro đại dịch lớn nhất hiện nay không đến từ vũ khí sinh học nhân tạo mà từ các mầm bệnh đang lưu hành tự nhiên, điển hình như cúm gia cầm H5N1 đã lây lan sang bò sữa tại Mỹ và chồn nuôi nhốt tại bang Utah.

Trước những rủi ro tiềm tàng trong tương lai 5 đến 10 năm tới, nhà nghiên cứu Dunja Sabra khuyến cáo các quốc gia không nên chủ quan mà cần chủ động củng cố hệ thống chăm sóc sức khỏe, nghiên cứu sẵn thuốc giải độc cho các nhóm độc tố đã biết và tích trữ thuốc men để sẵn sàng đối phó với mọi tình huống bất ngờ.