GPU, siêu máy tính AI và cái giá môi trường: Ai sẵn lòng trả?

Ngành công nghiệp GPU rơi vào giữa cuộc tranh cãi môi trường lớn nhất

Khi các công ty công nghệ đua nhau xây dựng thế hệ data center siêu lớn để phục vụ sóng thần AI, GPU — bộ xử lý đồ họa từng là linh hồn của thế giới gaming — giờ đây trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận về chi phí môi trường. Các công ty kỳ vọng rằng AI sẽ mang lại đột phá trong dự báo thời tiết, bảo vệ động vật hoang dã, và vô số ứng dụng khác. Nhưng để đạt được các lợi ích đó, chúng ta phải sẵn sàng chấp nhận một sự thật khó chịu: hàng trăm nghìn GPU đang bị nhét vào những nhà máy dữ liệu khổng lồ trên khắp thế giới, tiêu thụ khối lượng điện năng và nước khổng lồ, tạo ra lượng khí thải ô nhiễm đáng kể, và cuối cùng trở thành e-waste độc hại.

Từ game đến AI: Lịch sử tranh cãi của GPU

Nvidia — công ty từng là nhà sản xuất chip hẹp hòi, nay trở thành công ty có giá trị cao nhất thế giới — vẫn tự hào về thành tựu "phát minh ra chiếc GPU đầu tiên thế giới" và "bước đột phá gaming" vào năm 1999. Tuy nhiên, một số nhà sử học công nghệ lần theo dấu vết GPU sớm hơn, cho rằng nguồn gốc của nó có thể được truy nguyên đến những năm 1970 với các phần cứng đồ họa được sử dụng trong máy chơi game tại các phòng trò chơi. Theo Catherine Flick, giáo sư về đạo đức và công nghệ game tại Đại học Staffordshire, "Có những phát triển phần cứng lớn bắt đầu từ game". Thực tế, những công nghệ có tác động đạo đức sâu sắc — từ xử lý đồ họa mới, phát triển thực tế ảo, đến AI — nhiều trường hợp đều có nguồn gốc từ ngành game.

Kể từ khi ra đời, GPU đã nằm ở gốc rễ của nhiều câu hỏi đạo đức mà công nghệ mới đặt ra. Tác động của các trò chơi video và chatbot AI đến cách chúng ta tương tác với thế giới xung quanh là gì? Từ việc khai thác nguyên liệu thô cho đến việc để công nhân tiếp xúc với các hóa chất độc hại trong các nhà máy sản xuất bán dẫn, quá trình sản xuất GPU có thể để lại một mớ hỗn độn khổng lồ. Tập hợp lại, những GPU được lưu trữ trong các data center tiêu thụ một lượng nước và điện năng kỳ lạ, dẫn đến ô nhiễm không khí tăng và lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính — nguyên nhân chính của biến đổi khí hậu. Ở cuối vòng đời, một chiếc GPU còn có thể gây ra thiệt hại lớn hơn dưới dạng e-waste.

Data center AI ở Mỹ: Tâm điểm tranh cãi

Mỹ sở hữu số lượng data center nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, và các công ty công nghệ đang lên kế hoạch xây dựng nhiều cơ sở mới hơn nữa. Khi các công ty tech khổng lồ đua nhau mở rộng các data center siêu quy mô để phục vụ AI, các cộng đồng địa phương bắt đầu lo lắng trước triển vọng phải sống cạnh những "kho hàng khổng lồ chứa đầy máy chủ" này. Gây tranh cãi thêm là việc các nhà đầu tư mạo hiểm (venture capitalists) bắt đầu dùng tác động môi trường làm "người tội phạm dễ bị nhắm tới" khi giải thích vì sao người dùng bình thường chưa hào hứng với AI. Như Catherine Flick nói một cách khiếp nhộp: "Thật tiện lợi khi có môi trường để đổ lỗi cho".

Tuy nhiên, một số người cho rằng việc chỉ trích AI là bất công. Fast fashion — ngành hàng may mặc giá rẻ — cũng gây ô nhiễm môi trường tương tự hoặc còn nặng hơn, thế mà ít bị công kích. Ngoài ra, GPU không chỉ tồn tại trong data center: chúng được tìm thấy ở điện thoại thông minh, ô tô, và máy tính chơi game của hàng triệu người. Ashley Striblet, một chuyên gia chiến lược sản phẩm và AI tiêu dùng, vừa đăng video trên TikTok phản bác lại những nhà đầu tư mạo hiểm vì "đổ lỗi cho người tiêu dùng" vì thất bại của họ trong việc tạo ra những sản phẩm mà mọi người thực sự muốn. Striblet lập luận rằng hầu hết mọi người đều biết mua quần áo từ Shein hoặc Amazon không phải là hành động thân thiện với môi trường, nhưng họ vẫn làm điều đó vì cảm thấy được lợi ích từ giá rẻ. Vấn đề là: người dùng bình thường chưa thấy được những lợi ích mà các CEO và nhà đầu tư hứa hẹn từ AI.

Giá trị thực của AI: Một câu hỏi chưa có đáp án

Shaolei Ren, nhà nghiên cứu tại Đại học California, Riverside, đã chứng kiến những chi phí mà các cộng đồng thường phải gánh chịu trong tên của "tiến bộ". Ren lớn lên ở một khu vực khai thác than đất của Trung Quốc vào những năm 1980, khi ấy phải giữ cửa sổ đóng suốt 24/7 để ngăn chặn bụi carbon đen tích tụ trên đường phố, và phải chứa nước trong các bình chứa để sử dụng tiết kiệm trong ngày. Hiện tại, Ren — một phó giáo sư chuyên ngành kỹ thuật điện và máy tính — dẫn dắt các nghiên cứu về tác động của data center đến chất lượng không khí và tài nguyên nước cho các cộng đồng lân cận. Những chi phí này thường vô hình khi người dùng gõ câu hỏi vào chatbot. Ren tỏ thái độ lạc quan về những lợi ích mà AI cuối cùng có thể mang lại, bao gồm hỗ trợ phát hiện khoa học. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng những lợi ích đó không nên đạt được với giá là sự thiệt hại đến các cộng đồng địa phương.

Một ví dụ cụ thể là vụ kiện của NAACP (Hiệp hội Người Mỹ Gốc Phi Tiến bộ) chống lại xAI (nay hoạt động dưới tên SpaceXAI) vì ô nhiễm không khí từ các máy phát điện chạy bằng khí đốt mà công ty lắp đặt tại chỗ để cấp năng lượng cho các data center khổng lồ của mình. Tổ chức này đã cảnh báo các công ty công nghệ "cảnh tỉnh" khi nó giúp các nhóm địa phương trên khắp nước tổ chức các chiến dịch. Thực tế cho thấy, các cộng đồng có thu nhập thấp và những vùng sinh sống của các cộng đồng da màu lâu nay phải chịu đựng bất công môi trường khi những khu xí nghiệp gây ô nhiễm được đặt tại những nơi đó.

Lợi ích AI: Liệu có đáng để hy sinh?

Câu hỏi căn bản vẫn còn lơ lửng: Những tiến bộ tiềm năng do AI mang lại — từ dự báo thời tiết chính xác hơn đến bảo vệ động vật hoang dã — có đủ lý do để chứng minh các data center của chúng ta tiêu thụ hàng tỉ gallon nước và tạo ra khối khí thải khổng lồ không? Và nếu những lợi ích đó là có thật, vậy ai sẽ chịu trách nhiệm với những hậu quả? Bối cảnh độc đắc là AI từng được quảng cáo như một giải pháp cho các vấn đề môi trường, nhưng những data center chạy nó lại đang trở thành một phần của vấn đề đó. Trong khi các công ty công nghệ tìm cách cân bằng giữa đổi mới và trách nhiệm môi trường, các cộng đồng địa phương vẫn chờ đợi những câu trả lời thực tế — và một sự cam kết rõ ràng rằng tiến bộ công nghệ sẽ không bị đạt được bằng cách để lại những vết sẹo lâu dài ở môi trường và sức khỏe công cộng của họ.