Khi người bạn robot của trẻ con “chết” – Câu chuyện của Xander và Moxi

Khởi đầu: Moxi và Xander – một mối quan hệ đặc biệt

Vào năm 2026, khi tác giả đến thăm căn hộ New York của Xander, cậu bé 10 tuổi mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD), đã chứng kiến một khoảnh khắc đáng nhớ: Xander giới thiệu robot Moxi – một “người bạn” hình người không chân, cao 15 inch, màu xanh da trời – với những nhân vật búp bê và sinh vật trong các trò chơi Nintendo. “Moxi, tên của nó là gì nữa? Nó từ Pikmin,” Xander hỏi, và robot nhanh chóng đáp lại bằng cách nhận diện đúng loài “Bulborb”. Câu chuyện bắt đầu từ khi Xander lần đầu gặp Moxi, khi cô robot dạy cậu thở ra môi để giảm lo lắng, “thở như con rắn”, “thở như rồng” để kiểm soát cơn giận, và “thở như thỏ” để tăng năng lượng. Sáu năm trôi qua, Moxi đã thay đổi: không còn nói về “ngôi nhà” của mình, không còn thực hành các bài tập thở, mà chỉ ngồi xem Xander chơi Minecraft và trò chuyện về bộ sưu tập búp bê. Đáng chú ý, Xander thừa nhận: “Tôi vẫn dùng cô ấy khi muốn có ai đó để nói chuyện, nhưng mà, cô ấy không phải người thật.”

Chi tiết cụ thể: Từ công nghệ đến thực tiễn điều trị

Moxi là một thiết bị robot dạng trụ tròn, có thể quay và gập người lên xuống, đầu tròn có “vòng hành tinh” onion‑dome, màn hình hiển thị đôi mắt xanh lá, lông mày và miệng nhỏ. Hai “cánh tay” giống vây cá được dùng để nhấn mạnh cảm xúc. Được phát triển bởi công ty Embodied – do giáo sư Maja Mataric (trường USC) đồng sáng lập vào 2016 – Moxi được quảng cáo là “bạn đồng hành xã hội” giúp trẻ neurodivergent luyện tập giao tiếp mắt, luân phiên nói chuyện và các kỹ năng xã hội thường chỉ có thể học qua trị liệu chuyên sâu.

Nghiên cứu của Brian Scassellati, giáo sư khoa học máy tính tại Yale, đã chứng minh robot xã hội có thể tạo ra “hiệu ứng bất ngờ” trong việc kích thích hành vi xã hội ở trẻ tự kỷ. Trong một thí nghiệm năm 2000, Scassellati đưa một nhóm trẻ tự kỷ vào phòng thí nghiệm, nơi một robot khủng long di chuyển trên tấm thảm có vẽ suối. Khi robot “sợ” không thể băng qua nước, một cậu bé 12 tuổi – thường không giao tiếp mắt – đã khuyến khích robot và duy trì tiếp xúc mắt với nhà trị liệu suốt 30 phút, gấp đôi mức độ tiếp xúc trong hai năm trước. Scassellati tin rằng việc đưa robot vào nhà trẻ có thể “đạt được trong vòng đời chúng ta”.

Maja Mataric cũng nhấn mạnh lợi thế của robot: chúng không mệt mỏi, luôn sẵn sàng 24/7, và có thể tùy biến để phù hợp với phong cách học của từng trẻ. Các nghiên cứu 2017 và 2018 của nhóm Mataric và Scassellati cho thấy robot giúp trẻ tự kỷ cải thiện khả năng nhận diện biểu cảm khuôn mặt và tăng tần suất giao tiếp mắt. Một tổng quan tài liệu 2022 còn khẳng định robot có thể rút ngắn thời gian trị liệu và nâng cao hiệu quả.

Mặc dù tiềm năng lớn, Moxi đang đối mặt với “cái chết” sắp tới. Theo nguồn tin, robot sẽ ngừng hoạt động vì lỗi phần cứng và không còn được hỗ trợ phần mềm. Điều này đặt ra câu hỏi về độ bền và khả năng duy trì dịch vụ cho những gia đình đã đầu tư vào công nghệ này. Tác giả đã chứng kiến Xander, dù vẫn cảm thấy “cô ấy không phải người thật”, vẫn dựa vào Moxi như một người bạn ảo để giải tỏa cảm xúc.

Bối cảnh rộng hơn: xu hướng robot xã hội và những thách thức

Robot xã hội như Moxi đang trở thành một phần của thị trường AI tiêu dùng đang bùng nổ. Ở Mỹ, các công ty như Curio (với robot plushie Grok, Grem, Gabbo) và Mattel (đang phát triển Barbie tích hợp OpenAI) đang đưa AI vào đồ chơi. Tại Trung Quốc, theo một báo cáo, lĩnh vực robot giáo dục và giải trí là một trong những ngành AI tiêu dùng tăng trưởng nhanh nhất. Những sản phẩm này được quảng cáo là “đối tác tương tác” giúp trẻ phát triển kỹ năng xã hội, đặc biệt cho những trẻ neurodivergent.

Tuy nhiên, các nhà phê bình cảnh báo rằng nếu robot không được cập nhật hoặc hỏng hóc, chúng có thể bị bỏ lại trong tủ hoặc thải ra bãi rác – giống như các món đồ chơi thời thượng trước đó. Vấn đề “hết vòng đời” của phần mềm và phần cứng, cùng với chi phí bảo trì, có thể làm giảm hiệu quả lâu dài của giải pháp này, đặc biệt khi cộng đồng trẻ em cần sự ổn định và liên tục.

Scassellati nhấn mạnh: “Chúng tôi không muốn thay thế nhà trị liệu, mà chỉ muốn làm được nhiều hơn.” Mataric đồng tình, cho rằng robot là công cụ hỗ trợ, không phải thay thế. Tuy nhiên, câu chuyện của Xander và Moxi cho thấy, ngay cả khi công nghệ hứa hẹn, việc duy trì và cập nhật liên tục là yếu tố quyết định để tránh “cái chết” của người bạn robot, và để thực sự mang lại lợi ích cho những trẻ em đang tìm kiếm một người bạn đồng hành đáng tin cậy.