Bill Gates cam kết 1 tỷ USD thu hẹp khoảng cách AI: "Thị trường sẽ không tự giải quyết bất bình đẳng"

Cam kết 1 tỷ USD ngăn AI khoét sâu hố ngăn cách giàu nghèo

Quỹ Bill & Melinda Gates vừa công bố kế hoạch đầu tư ít nhất 1 tỷ USD trong vòng hai năm tới nhằm mở rộng khả năng tiếp cận trí tuệ nhân tạo trong các lĩnh vực thiết yếu: y tế, giáo dục và nông nghiệp. Động thái này xuất phát từ lo ngại của nhà đồng sáng lập Bill Gates rằng công nghệ AI đang có nguy cơ nới rộng khoảng cách toàn cầu giữa người giàu và người nghèo.

Trong báo cáo Goalkeepers thường niên của quỹ, Bill Gates nhấn mạnh: "AI có thể trở thành công cụ san phẳng vĩ đại - hoặc khoét sâu thêm hố ngăn cách. Đây không phải dự đoán xa xôi trong tương lai, mà là lựa chọn ở thì hiện tại". Ông cho rằng quãng thời gian từ 12 đến 18 tháng tới sẽ mang tính chất quyết định: cách thức AI được xây dựng, cấp vốn và triển khai trong giai đoạn này sẽ ấn định việc công nghệ phục vụ nhóm người vốn đã có nhiều đặc quyền hay tiếp cận được những cộng đồng thiệt thòi nhất.

Nghịch lý dữ liệu tiếng Anh và những thử nghiệm thực địa

Trọng tâm trong lập luận của Gates nằm ở sự chênh lệch ngôn ngữ dữ liệu. Hơn 90% dữ liệu dùng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) ban đầu đều đến từ các nguồn tiếng Anh. Hệ quả là đối với khoảng 1 tỷ người dùng chủ yếu nói tiếng Anh, AI ngày càng thông minh hơn mỗi tháng; nhưng với 7 tỷ người còn lại trên thế giới, gần như không có sự chuyển dịch nào.

Sự chênh lệch này thể hiện rõ rệt qua các chỉ số kỹ thuật: tỷ lệ lỗi của các hệ thống nhận dạng giọng nói hàng đầu bằng tiếng Anh hiện ở mức dưới 6%, nhưng với tiếng Yoruba (ngôn ngữ phổ biến ở Tây Phi), tỷ lệ lỗi vọt lên trên 60%. Theo Gates, trong các tình huống y tế khẩn cấp, một bản dịch sai sót có thể dẫn tới hậu quả chết người. Thị trường tự do là "động cơ phi thường cho đổi mới, nhưng lại là kẻ bảo đảm tồi tệ cho cơ hội bình đẳng", bởi các công cụ mạnh nhất luôn được ưu tiên xây dựng trước cho những ai có khả năng chi trả.

Để chứng minh tính khả thi khi đầu tư bài bản, Quỹ Gates dẫn chứng một số dự án thí điểm:

• Kenya: Tại mạng lưới phòng khám Penda Health, một trợ lý AI hỗ trợ nhân viên y tế chẩn đoán và định liều thuốc đã giúp nâng độ chính xác trong chẩn đoán thêm 16 điểm phần trăm.
• Sierra Leone: Học sinh sử dụng công cụ học tập Gemini Guided Learning đã đạt mức tiến bộ học tập tương đương 1,7 năm chỉ sau 8 tuần thử nghiệm.
• Ấn Độ: Hệ thống tư vấn nông nghiệp MahaVISTAAR dựa trên AI đã tiếp cận hơn 740.000 nông dân với chi phí vận hành cho chính phủ chỉ dưới 18 cent (khoảng 4.500 đồng) trên mỗi người.

Một phần nguồn vốn 1 tỷ USD mới sẽ được phân bổ trực tiếp để bổ sung các nguồn dữ liệu phi tiếng Anh vào các tập dữ liệu lớn, tạo điều kiện cho giới phát triển xây dựng giải pháp bằng nhiều ngôn ngữ bản địa.

Bức tranh lớn: Lộ trình giải ngân tài sản và hai mặt của AI

Khoản chi 1 tỷ USD này là một phần trong kế hoạch dài hạn của Gates Foundation nhằm giải ngân toàn bộ khoảng 200 tỷ USD trước khi chính thức dừng hoạt động vào năm 2045. Theo Bloomberg, con số này tương đương 99% tài sản còn lại của Bill Gates.

Cam kết tài chính này cũng cho thấy cách tiếp cận đa chiều của Gates đối với AI. Trước đó, vị tỷ phú từng đưa ra những cảnh báo nghiêm khắc trong một bài luận dài gần 6.000 từ, chỉ trích ngành công nghệ cố tình giảm nhẹ rủi ro AI vì lợi nhuận tài chính, đồng thời nêu bật các mối đe dọa như mất việc làm diện rộng, nguy cơ chế tạo vũ khí sinh học hay tổn hại tâm lý từ các trợ lý ảo. Báo cáo Goalkeepers lần này phản ánh nửa còn lại trong quan điểm của ông: AI nắm giữ tiềm năng chuyển đổi to lớn, nhưng lợi ích của nó cần được định hình chủ động thông qua chính sách và nguồn vốn bảo trợ, thay vì để mặc cho quy luật thị trường tự quyết định.