25 chủ nhân giải Fields ký thư ngỏ phản đối OpenAI, căng thẳng giới toán học leo thang

Làn sóng phản đối dữ dội từ giới tinh hoa toán học

Căng thẳng giữa giới học thuật và các tập đoàn trí tuệ nhân tạo vừa bước sang một nấc thang mới đầy gay gắt. Một nhóm gồm 25 nhà toán học hàng đầu thế giới – tất cả đều từng nhận giải thưởng Fields danh giá, vốn được ví như giải Nobel của ngành toán – đã cùng ký tên vào một bức thư ngỏ công khai chỉ trích cách các phòng lab AI tiếp cận việc giải quyết các bài toán lớn. Nhóm chuyên gia nhận định rằng cuộc đua ngầm giữa các công ty công nghệ nhằm phô diễn năng lực mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) không chỉ tạo ra sự bất an mà còn đe dọa trực tiếp đến nền tảng nghiên cứu trí tuệ của con người. Mâu thuẫn lên đỉnh điểm khi OpenAI vừa phải rút tài trợ cho một sự kiện toán học tại Viện Công nghệ California (CalTech) sau làn sóng chỉ trích kịch liệt từ các nhà nghiên cứu tại đây.

Tranh chấp tác quyền và nỗi sợ bị AI "nẫng tay trên"

Ngòi nổ cho bức thư ngỏ bắt nguồn từ hàng loạt cáo buộc nhắm vào OpenAI trong thời gian gần đây. Giáo sư Tristan Buckmaster thuộc Đại học New York (NYU) đã công khai tố cáo OpenAI gây áp lực buộc ông không được ghi nhận đóng góp của một cộng sự làm việc tại Anthropic trong công trình giải quyết một bài toán quan trọng. Đáng chú ý hơn, ông Buckmaster còn bày tỏ sự nghi ngờ rằng OpenAI đã tận dụng dữ liệu trong quá trình các nhà khoa học làm việc với công cụ Codex để tự sản xuất ra một bài chứng minh mang tính đột phá của riêng hãng, thông qua một đợt chạy suy luận (inference) thần tốc và tốn kém kéo dài suốt dịp cuối tuần.

Hành động này làm dấy lên mối lo ngại sâu sắc về vấn đề đạo văn và ghi nhận công trạng học thuật. Nhiều nhà nghiên cứu bắt đầu hoang mang rằng dữ liệu nhập vào các công cụ như Codex đang âm thầm quay trở lại làm giàu cho những mô hình tiếp theo của OpenAI mà không hề có sự cho phép hay ghi nhận thỏa đáng. Bức thư ngỏ của 25 chủ nhân giải Fields nhấn mạnh: nếu các phòng nghiên cứu hàng đầu nhìn thấy một lộ trình khả thi dẫn tới phát hiện mới, họ sẵn sàng chi hàng chục triệu USD điện toán để dùng LLM chạy đua và công bố chứng minh trước cả các nhà nghiên cứu nguyên bản. Động lực này sẽ bóp nghẹt sự minh bạch và thúc đẩy xu hướng giấu kín nghiên cứu.

Không chỉ vậy, các nhà toán học chỉ ra rằng những lời giải do AI đưa ra thường được công bố một cách vội vã, chưa qua thẩm định độc lập (peer-review), thiếu việc cô lập các phương pháp hay ý tưởng cốt lõi và bỏ qua việc trích dẫn những nghiên cứu nền tảng trước đó. Chứng minh của OpenAI đến nay thực tế vẫn chưa được cộng đồng xác minh đầy đủ. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu không có sự hợp tác tự nguyện của các nhà toán học – những người trực tiếp tiếp nhận, phát triển và tích hợp kiến thức vào hệ thống khoa học – thì các ý tưởng do AI nghĩ ra sẽ không bao giờ thực sự có sức sống, đồng thời làm đứt gãy sợi dây truyền thừa tri thức quan trọng giữa các thế hệ con người.

Tương lai của nghiên cứu khoa học trước cơn bão mô hình lớn

Động thái cứng rắn này tiếp nối Tuyên bố Leiden (Leiden Declaration) từng được một nhóm công tác toán học công bố vào tháng 6 vừa qua. Tài liệu này thảo luận sâu về cách các chứng minh bằng LLM sẽ làm thay đổi bản chất công việc học thuật, đồng thời đưa ra hệ thống khuyến nghị dành cho các viện nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và giới khoa học.

Tương tự như trong lĩnh vực kỹ nghệ phần mềm hay các ngành sáng tạo khác, toán học không đơn thuần là đích đến của những dòng chứng minh hay cuộc tranh giành quyền tác giả. Giá trị cốt lõi của ngành nằm ở cấu trúc thượng tầng tri thức: quá trình nuôi dưỡng sinh viên, khơi gợi những câu hỏi tư duy mới và gắn kết chúng vào nền văn minh nhân loại. Các tác giả bức thư ngỏ đưa ra lời cảnh tỉnh đanh thép: nếu xã hội hôm nay thờ ơ trước cuộc xung đột khốc liệt trong giới toán học đỉnh cao, thì ngày mai bất kỳ ngành nghề sáng tạo nào cũng sẽ phải đối mặt với kịch bản tương tự. Thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao để trong quá trình AI biến đổi phương thức làm việc, nhân loại không đánh mất đi mục tiêu nguyên bản vốn có của chính công việc đó.