Mô hình AI mã nguồn mở chưa hạ bệ Anthropic: Nền kinh tế hai tầng đang hình thành?

Mâu thuẫn sâu sắc của nền kinh tế AI hiện tại

Tuần trước, Jesse Zhang—CEO của công ty Decagon—công bố bài viết gây tranh cãi với tiêu đề "Mọi người đều sai về mô hình mã nguồn mở trong kinh doanh". Bài viết này chỉ ra một mâu thuẫn đáng chú ý: các triển khai AI trưởng thành đang dần chuyển sang mô hình "nhẹ" hơn (mô hình giá rẻ, tối ưu cho sản xuất), ngay cả tại công ty của chính Zhang. Điều lạ lùng là tổng chi phí mà các công ty bỏ ra cho các mô hình frontier cao cấp hầu như không giảm. Thay vì coi đây là cạnh tranh trực tiếp, Zhang đề xuất một cách nhìn mới: mô hình frontier và mã nguồn mở không phải đối thủ, mà là hai giai đoạn trong cùng một vòng đời phát triển của AI—các mô hình đắt tiền được sử dụng để chứng minh khái niệm, sau đó công việc đó có thể chuyển sang các giải pháp open source rẻ hơn khi chúng trưởng thành.

Số liệu từ các nền tảng hạ tầng hàng đầu

Theo dữ liệu từ dashboard AI của Vercel—nền tảng hạ tầng quen thuộc cho startup AI—trong tuần vừa rồi, DeepSeek bất ngờ tăng vọt lên dẫn đầu, xử lý hơn một phần ba lượng token đi qua cơ sở hạ tầng của họ. Z.ai—công ty phát triển mô hình GLM-5.2 nổi tiếng—bất ngờ vọt lên vị trí thứ tư trong cùng giai đoạn. Tuy vậy, khi nhìn vào tổng chi phí token trên nền tảng này, Anthropic vẫn chiếm hơn 50% tổng chi phí AI. Mặc dù phần lớn sự tăng này là do Anthropic tự tăng giá dịch vụ, thị phần của họ chỉ giảm nhẹ trong tháng qua.

OpenRouter—một nền tảng lớn hơn với phạm vi người dùng rộng hơn Vercel—cho thấy bức tranh tương tự. DeepSeek V4 Flash là mô hình dẫn đầu về lượng sử dụng tổng thể, xử lý 5,3 triệu tỷ token mỗi tuần. Mô hình frontier phổ biến nhất là Opus 4.8 của Anthropic, xử lý khoảng 2 triệu tỷ token. Mặc dù OpenRouter không công bố xếp hạng theo tổng chi phí, nhưng dựa trên chi phí token trung bình, Opus 4.8 đắt hơn V4 Flash khoảng 23 lần (1,37 đô la so với chỉ 6 xu trên một triệu token)—điều này cho thấy rằng Opus vẫn chiếm phần lớn chi tiêu thực tế trên nền tảng này. Dữ liệu này còn chưa tính đến ra mắt gần nhất của Nemotron từ Nvidia, một mô hình được dự đoán sẽ cạnh tranh cho vị trí hàng đầu nhờ mạng lưới quan hệ mạnh mẽ của Nvidia trong ngành công nghiệp và tính thích ứng cao của mô hình.

Nền kinh tế AI hai tầng đang hình thành bền vững

Những con số này chưa hoàn toàn chứng minh quan điểm của Zhang về "vòng đời AI", nhưng chúng cho thấy các nhà phát triển mô hình frontier như Anthropic chưa chịu ảnh hưởng nặng nề từ sự bùng nổ của mã nguồn mở—ít nhất là cho đến thời điểm này. Một giải thích hợp lý là thị trường các tác vụ có thể giải quyết bằng AI đang tăng trưởng quá nhanh, nên các mô hình hàng đầu vẫn có thể giữ thị phần chỉ bằng cách thống trị giai đoạn khám phá. Như Zhang nói, "các nhà phát triển mô hình frontier sẽ tiếp tục nắm giữ giai đoạn khám phá, mã nguồn mở sẽ ngày càng chiếm lĩnh giai đoạn triển khai sản xuất." Một giải thích khác là ngay cả khi công ty chuyển sang mã nguồn mở, nhiều trường hợp sử dụng quá phức tạp nên không thể hoàn toàn thay thế bằng các giải pháp rẻ hơn. Dù cách giải thích nào, mô hình "hai tầng" này—mô hình frontier cho khám phá, open source cho sản xuất—có thể trở thành đặc trưng ổn định lâu dài của nền kinh tế AI toàn cầu.

Hàm ý cho thị trường Việt Nam

Vào khoảng tháng Chín năm ngoái, một số nhà quan sát dự đoán rằng các nhà phát triển mô hình nền tảng sẽ trở thành những nhà cung cấp "hạt cà phê"—tức xếp thứ hai sau các nhà phát triển ứng dụng. Một số dự đoán đó đã thành hiện thực: các startup AI trên giá trị chuỗi đã chuyển sang mô hình nhẹ hơn, việc gói các "wrapper AI" vẫn tồn tại. Nhưng quan sát gần đây cho thấy, xét về chi phí token, các nhà cung cấp mô hình frontier vẫn nắm giữ phần thị trường giá trị cao nhất—với giá token cao, và điều này dường như sẽ tiếp tục. Đối với các tổ chức và doanh nghiệp Việt Nam, xu hướng này có nghĩa là cần hiểu rõ khi nào dùng mô hình frontier (cho các dự án khám phá, yêu cầu hiệu năng cao), khi nào dùng open source (cho triển khai quy mô lớn, tối ưu chi phí). Nói cách khác, Anthropic và Claude vẫn sẽ là tên tuổi quan trọng trong hệ sinh thái AI toàn cầu thời gian tới.