Khi nào AI mới thực sự tạo ra một phát minh khoa học?

Cơn sốt tự nhận "phát minh khoa học" của các hãng AI

Thời gian gần đây, cuộc đua AI không còn dừng lại ở các bài kiểm tra điểm chuẩn (benchmark) hay năng lực lập trình mà đã mở rộng sang khả năng thực hiện khám phá khoa học độc lập. Anthropic vừa qua thông báo phòng thí nghiệm sinh học phân tử của hãng – nơi các đặc vụ (agent) Claude đề xuất giả thuyết và các nhà khoa học con người tiến hành thí nghiệm thực tế – đã có phát hiện đầu tiên.

Theo Anthropic, hệ thống gồm 950 agent Claude chạy liên tục trong 21 giờ đã phát hiện một cấu trúc lặp lại xung quanh một enzyme đã biết, một mẫu hình mà công ty tuyên bố chưa từng được ghi nhận trong danh mục trước đây. Đáng chú ý, công ty so sánh phát hiện này có nét tương đồng với cơ chế từng dẫn đến sự ra đời của công nghệ chỉnh sửa gene CRISPR – một trong những bước ngoặt vĩ đại nhất của y sinh học hiện đại. Tuy nhiên, tuyên bố này ngay lập tức thổi bùng tranh cãi trong cộng đồng khoa học.

Phản ứng từ giới nghiên cứu và những hoài nghi về tính mới

Nhiều nhà sinh học nhanh chóng lên tiếng phản bác nhận định của Anthropic. Nhà sinh học Lucas Harrington đã đăng tải bài viết chỉ trích việc thổi phồng thành quả này, nhận được sự đồng tình từ cả Chủ tịch kiêm CEO của hãng dược Eli Lilly. Harrington nhấn mạnh: việc tìm thấy một cụm gene hay chuỗi lặp kỳ lạ trong dữ liệu sinh học khổng lồ thực chất là phần việc đơn giản nhất; điều gian nan và là nơi tạo ra khám phá thực sự chính là giải mã cơ chế hoạt động cụ thể của hệ thống đó. Về bản chất, các agent AI chỉ làm công việc xử lý dữ liệu nặng nhọc (grunt work) trong phòng thí nghiệm, chứ chưa thể coi là đã tạo ra một phát minh.

Vấn đề càng trở nên phức tạp khi Mario Rodríguez Mestre, một nhà sinh học tại Đại học Copenhagen, chia sẻ với tờ The New York Times rằng nhóm của ông vốn đã phát hiện ra mẫu hình cấu trúc gene này từ trước. Do Mestre thường xuyên trao đổi công việc với Claude, ông đặt nghi vấn liệu Anthropic có khai thác dữ liệu từ các cuộc trò chuyện của mình hay không. Dù Anthropic phủ nhận cáo buộc, Mestre cho biết ông đã quyết định ngừng sử dụng Claude trong nghiên cứu.

Tranh cãi này không chỉ diễn ra ở Anthropic. Trước đó không lâu, OpenAI cũng tuyên bố đội ngũ agent của mình đã giải quyết được một bài toán trị giá hàng triệu USD. Thế nhưng sau đó, cộng đồng toán học lại đặt dấu hỏi về mức độ thiết thực của bài toán được giải, kèm theo cáo buộc từ một nhà toán học rằng mô hình của OpenAI có thể đã tham khảo công trình của ông mà không dẫn nguồn.

Đặt nhầm ranh giới giữa "công cụ hỗ trợ" và "nhà phát minh"

Nút thắt của vấn đề nằm ở việc các công ty công nghệ không chấp nhận nhìn nhận AI như một công cụ hỗ trợ nghiên cứu – tương tự kính hiển vi hay siêu máy tính – mà nhất quyết muốn định vị hệ thống của họ là những "nhà phát minh" độc lập. Cách tiếp cận này đi ngược lại bản chất của nghiên cứu khoa học, nơi tri thức mới thường nảy sinh từ sự cộng tác liên tục giữa con người và kho công cụ kỹ thuật ngày càng mở rộng.

Việc một mô hình ngôn ngữ lớn có thể sàng lọc 200.000 ứng viên tiềm năng xuống còn một vài mục tiêu đáng để thử nghiệm là một bước tiến công nghệ hợp pháp và rất ấn tượng. Tuy nhiên, khi các hãng công nghệ nâng tầm điều đó thành "phát minh tự thân của Claude hay GPT", họ vô tình đẩy cuộc thảo luận vào thế nhị nguyên: hoặc là bước đột phá vĩ đại, hoặc hoàn toàn là chiêu trò tiếp thị.

Hệ quả là công chúng và giới khoa học trở nên hoài nghi với mọi tiến bộ thực chất. Như Harrington khuyến nghị, các hãng AI cần đặt ra tiêu chuẩn cao ngay từ bây giờ, để khi AI thực sự tìm ra một cơ chế sinh học hoàn toàn mới, thế giới có thể công nhận giá trị đó một cách xứng đáng, thay vì phải hoài nghi giữa làn sóng PR của các nhà sáng lập như Dario Amodei hay Sam Altman.