Khi AI thiết kế thuốc, ai mới thực sự được công nhận?

Mở đầu

Vào tháng 8/2026, công ty công nghệ sinh học Insilico Medicine đã công bố một hợp chất mới tiềm năng trong việc điều trị xơ phổi (pulmonary fibrosis). Trong thông cáo báo chí, Insilico tự hào khẳng định phân tử này “được phát hiện bởi” nền tảng AI sinh tạo (generative AI) của mình. Tuy nhiên, khi nộp đơn xin bằng sáng chế để bảo vệ cấu trúc hoá học mới này, công ty đã liệt kê năm cá nhân, trong đó có CEO Alex Zhavoronkov, làm “nhà phát minh”. Sự chênh lệch này làm dấy lên câu hỏi: trong thời đại AI có thể “sáng tạo” thuốc, quyền sở hữu trí tuệ thực sự thuộc về ai?

Chi tiết cụ thể

Insilico Medicine, một trong những doanh nghiệp tiên phong ứng dụng AI trong thiết kế thuốc, đã sử dụng mô hình máy tính để dự đoán một hợp chất có khả năng ức chế quá trình xơ hoá phổi. Khi công bố kết quả, công ty nhấn mạnh rằng AI đã “phát hiện” phân tử này, đồng thời quảng bá nền tảng AI của mình như một công cụ có thể đưa ra các ý tưởng thuốc mà con người khó có thể nghĩ ra.

Tuy nhiên, trong hồ sơ bằng sáng chế nộp tại Văn phòng Bảo hộ Sáng chế và Thương hiệu Hoa Kỳ (USPTO), Insilico không đề cập đến AI. Thay vào đó, năm người được liệt kê là các nhà khoa học và nhà quản lý, trong đó có Alex Zhavoronkov – người sáng lập và giám đốc điều hành của công ty. “Người sẽ được ghi tên trên bằng sáng chế chính là người thực hiện các bước tổng hợp, tạo biến thể và thử nghiệm trên động vật,” ông Zhavoronkov giải thích. “Ngay cả khi chúng ta tự động hoá toàn bộ quy trình, vẫn cần một người nhấn nút và cấp ngân sách – người ấy sẽ là người được công nhận là nhà phát minh.”

Vấn đề này không chỉ dừng lại ở Insilico. Năm 2022, một vụ kiện tại tòa án kháng cáo Washington, DC đã đưa ra câu trả lời pháp lý rõ ràng: theo luật pháp Mỹ, “nhà phát minh” phải là một “cá nhân” – tức là con người. Vụ kiện do Ryan Abbott, đối tác của hãng luật Brown, Neri, Smith & Khan, khởi xướng, khi ông đề nghị công nhận một hệ thống AI mang tên DABUS là nhà phát minh của một hộp thực phẩm có bề mặt hình học phức tạp, giúp truyền nhiệt tốt và xếp chồng dễ dàng. Khi tòa án xem xét, họ khẳng định rằng dù AI có thực hiện toàn bộ thiết kế, luật vẫn quy định nhà phát minh phải là con người, do đó DABUS không đủ tư cách pháp lý.

Sarah Korman, luật sư chuyên về bằng sáng chế và hiện là Giám đốc Kinh doanh và Pháp lý của Isomorphic Labs (một công ty con của Alphabet), đã chia sẻ tại sự kiện EmTech của MIT Technology Review: “Luật hiện hành yêu cầu phải có nhà phát minh con người; nếu không, sáng chế không tồn tại và không có bằng sáng chế.” Bà đồng thời nhấn mạnh rằng “không còn nghi ngờ gì nữa, luật pháp sẽ phải thay đổi để bắt kịp tốc độ phát triển của AI.” Cơ quan USPTO cũng đã thừa nhận rằng “một hệ thống AI – giống như các công cụ khác – có thể thực hiện những hành động, nếu do con người thực hiện, sẽ được công nhận là sáng chế.” Tuy nhiên, câu hỏi thực sự đang là: con người đã đóng góp đủ để được ghi tên là nhà phát minh hay chưa?

Abbott lo ngại rằng nếu chính sách Mỹ loại trừ các sáng chế do AI tạo ra, sẽ làm chậm quá trình phát triển thuốc mới. Hiện tại, Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ đã từ chối cấp bản quyền cho các hình ảnh và văn bản do AI sinh ra, gây lo ngại cho các tổ chức như Hiệp hội Điện ảnh Mỹ (MPAA). Điều này cho thấy xu hướng bảo hộ sở hữu trí tuệ đang gặp áp lực khi công nghệ AI ngày càng mạnh mẽ.

Trong khi đó, dưới thời Biden, USPTO đã công bố hướng dẫn giúp các nhà nộp đơn xác định khi nào con người có thể được xem là đồng‑nhà phát minh trong các phát minh do AI hỗ trợ. Tuy nhiên, sau khi Donald Trump lên nắm quyền, chính sách đã đảo ngược, coi AI chỉ là một công cụ, không cần đề cập trong hồ sơ bằng sáng chế.

Bối cảnh và so sánh

Trường hợp Insilico và vụ kiện DABUS phản ánh một xu hướng toàn cầu: AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D), đặc biệt trong lĩnh vực dược phẩm. Các công ty như Insilico, DeepMind, và các startup mới đang dùng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và mạng nơ-ron sinh tạo để đề xuất cấu trúc hoá học trong vòng vài giờ – thời gian mà trước đây có thể mất hàng năm. Tuy nhiên, luật sở hữu trí tuệ hiện vẫn dựa trên khái niệm “cá nhân” và chưa thích nghi với “người máy” hay “hệ thống AI”.

Nếu so sánh với các khu vực khác, châu Âu đã có những nỗ lực thử nghiệm cho phép AI được công nhận là “đầu vào” quan trọng trong bằng sáng chế, nhưng vẫn yêu cầu có ít nhất một nhà phát minh con người. Ở Nhật Bản, các quy định cũng tương tự, nhấn mạnh vai trò của con người trong quá trình sáng tạo. Do vậy, dù AI có thể “phát hiện” thuốc, việc bảo vệ pháp lý vẫn phụ thuộc vào sự tham gia của con người – dù chỉ ở mức “điều khiển nút bấm” hay “cấp ngân sách”.

Những tranh luận này không chỉ dừng lại ở luật pháp; chúng còn đặt ra câu hỏi đạo đức và kinh tế: nếu AI có thể tự động tạo ra các hợp chất mới, ai sẽ nhận lợi nhuận? Và liệu việc “giấu” AI trong hồ sơ bằng sáng chế có làm giảm tính minh bạch và gây bất công cho các nhà nghiên cứu? Câu trả lời vẫn đang được tìm kiếm, nhưng rõ ràng, khi AI ngày càng “đi sâu” vào phòng thí nghiệm, hệ thống pháp lý sẽ phải thay đổi để cân bằng giữa khuyến khích đổi mới và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.