Học sinh dùng AI thường đạt điểm thấp hơn trong PISA 2025, nhưng cách dùng thông minh có thể nâng cao kết quả

Kết quả mới từ PISA 2025

Vào tháng 9/2026, The Verge đăng tải báo cáo của Dominic Preston dựa trên dữ liệu mới nhất của Chương trình Đánh giá Sinh viên Quốc tế (PISA) do OECD công bố. Đề tài nghiên cứu thu thập thông tin từ hơn 760.000 học sinh 15 tuổi ở 91 quốc gia vào năm 2025 – lần đầu tiên sau khi trí tuệ nhân tạo (AI) trở nên phổ biến trong học tập. Kết quả cho thấy, những học sinh không sử dụng AI thường đạt điểm cao hơn trong các môn Khoa học, Toán và Đọc hiểu so với những người có thói quen dùng AI. Tuy nhiên, cách thức và tần suất sử dụng AI lại tạo ra những khác biệt đáng chú ý.

Chi tiết số liệu và phân tích

Sau khi điều chỉnh các yếu tố kinh tế‑xã hội, báo cáo cho thấy học sinh không bao giờ dùng AI có điểm trung bình cao hơn học sinh dùng AI trong môn Khoa học. Sự chênh lệch này không đồng nhất:

• Khi AI được dùng để tóm tắt văn bản hoặc viết bản nháp cho các bài tập, điểm số của học sinh giảm đáng kể.
• Ngược lại, những học sinh dùng AI để tìm kiếm thông tin sơ bộ hoặc để “giúp tôi học” (general learning assistance) chỉ giảm nhẹ, thậm chí trong một số trường hợp không giảm đáng kể.

Tần suất sử dụng AI cũng ảnh hưởng mạnh. Các học sinh chỉ dùng AI một‑hai lần mỗi năm hoặc hàng ngày đạt điểm thấp nhất. Ngược lại, những người dùng AI hàng tuần hoặc hàng tháng có kết quả tốt hơn, với mức chênh lệch nhỏ so với nhóm không dùng AI.

Điểm đáng chú ý là học sinh dùng AI hàng tuần để hỗ trợ học tập tổng thể đã vượt trội hơn nhóm không dùng AI, dù chỉ marginally. Sự cải thiện này càng rõ rệt khi học sinh được đào tạo cách đánh giá chất lượng thông tin do AI tạo ra. Đối với những học sinh thường xuyên (regular) dùng AI và đồng thời được huấn luyện để kiểm định kết quả, điểm số của họ đã vượt qua mức trung bình của những người không dùng AI.

Dominic Preston trích dẫn Andreas Schleicher, Giám đốc học tập và kỹ năng của OECD: “Giống như việc rèn luyện thể thao, học tập không đến từ việc chỉ tiêu thụ nội dung mà từ cuộc đấu tranh nhận thức có mục đích. Khi công nghệ hỗ trợ hoặc tăng cường cuộc đấu tranh này, học sinh sẽ tiến bộ; khi công nghệ làm vòng tròn quá nhanh, nó sẽ làm suy giảm quá trình học.”

Bên cạnh đó, báo cáo còn chỉ ra mối liên hệ giữa mức độ tò mò và việc sử dụng AI: mức độ tò mò tăng lên khi học sinh sử dụng AI thường xuyên, đạt đỉnh ở người dùng hằng ngày. Tuy nhiên, tò mò cao chưa luôn chuyển thành điểm số tốt nếu không có sự hướng dẫn và đánh giá đúng cách.

Về phân bố xã hội, học sinh đến từ gia đình có thu nhập và trình độ giáo dục cao hơn có xu hướng sử dụng AI nhiều hơn, phản ánh sự chênh lệch về tiếp cận thiết bị, internet ổn định và các công cụ AI trả phí. Đặc biệt, 95 % học sinh Việt Nam cho biết đã từng dùng công cụ AI, trong khi tỉ lệ này chỉ 60 % ở Nhật Bản.

Bối cảnh và ý nghĩa

Kết quả PISA 2025 là dấu hiệu cảnh báo cho các nhà giáo dục và nhà hoạch định chính sách: việc đưa AI vào lớp học không tự động nâng cao thành tích học tập. Thay vào đó, cần có chương trình đào tạo kỹ năng đánh giá và sử dụng AI một cách có mục tiêu. Những nghiên cứu trước đây đã nhấn mạnh rủi ro “trợ lý ảo” khiến học sinh phụ thuộc, giảm khả năng tư duy độc lập – một xu hướng mà dữ liệu mới này càng khẳng định.

Trong bối cảnh AI đang lan rộng trong mọi lĩnh vực, từ trợ lý viết nội dung đến công cụ nghiên cứu, cách giáo dục học sinh cách “kiểm chứng” và “phản biện” thông tin AI trở nên cấp bách. Nếu các trường học và phụ huynh có thể hướng dẫn học sinh cách đánh giá độ tin cậy, so sánh nguồn và tự thực hành suy luận, việc sử dụng AI có thể chuyển từ “cản trở” thành “động lực” cho việc học.

Cuối cùng, kết quả này cũng mở ra câu hỏi về công bằng tiếp cận công nghệ. Khi AI trở thành một “đồ dùng học tập” quan trọng, các quốc gia và khu vực có hạ tầng kỹ thuật kém sẽ càng bị bỏ lại phía sau. Đối với Việt Nam, tỷ lệ sử dụng AI cao cho thấy tiềm năng, nhưng đồng thời cần đầu tư vào đào tạo giáo viên và xây dựng khung pháp lý để bảo đảm AI được dùng một cách có trách nhiệm và hiệu quả.