Diễn viên hài Adam Conover: Thuật toán YouTube là 'người gác cổng' tồi tệ hơn cả các đài truyền hình

Nghịch lý của nền kinh tế sáng tạo số

Trong buổi trò chuyện trên podcast Decoder cùng Tổng biên tập Nilay Patel của The Verge, Adam Conover – nghệ sĩ hài độc thoại, người dẫn chương trình và nhà sản xuất của series nổi tiếng Adam Ruins Everything – đã đưa ra những phân tích sâu sắc về thực trạng ảm đạm của ngành công nghiệp truyền thông hiện nay. Từng khởi đầu tại CollegeHumor, chuyển sang làm truyền hình cáp cho TruTV, xuất hiện trên Netflix và nay quay lại vận hành kênh YouTube cùng podcast Factually!, Conover hiểu rõ cách thức phân phối nội dung đang bị thao túng bởi các tập đoàn công nghệ.

Conover thẳng thắn chỉ trích chính thuật ngữ "creator" (nhà sáng tạo). Theo ông, từ ngữ này được các công ty mạng xã hội tạo ra nhằm lôi kéo mọi người vào một thỏa thuận kinh tế bất bình đẳng: hứa hẹn bất kỳ ai cũng có thể kiếm hàng tỷ USD như MrBeast, nhưng trên thực tế lại biến hàng triệu người thành nguồn lao động miễn phí vô tận. Thay vì được công nhận là biên kịch, diễn viên hay lao động truyền thông có tổ chức công đoàn bảo vệ, các nhà sáng tạo bị gắn mác "doanh nhân" một cách mỉa mai, tương tự cách các mô hình bán hàng đa cấp gọi người tham gia là nhà khởi nghiệp.

Thuật toán gạt bỏ con người và sự bốc hơi của phân khúc tầm trung

Theo Conover, Hollywood đã tự hủy hoại mô hình kinh doanh truyền hình cáp từng rất sinh lợi trong cuộc đua mù quáng học đòi theo Netflix để xây dựng các nền tảng trả phí 15 USD/tháng. Trong quá trình đó, các đài truyền hình đã vô tình nhượng lại khoảng 60% thể loại chương trình cho YouTube – từ tin tức, talk show, hài kịch thời sự đến chương trình phong cách sống hay thời tiết. Hiện nay, YouTube đã trở thành dịch vụ phát trực tuyến lớn nhất ngay trên màn hình TV gia đình, nhưng lại dựa hoàn toàn trên mô hình: không trả chi phí sản xuất trước mà chỉ chia sẻ doanh thu quảng cáo khi video thành công.

Điều này dẫn tới sự biến mất của "tầng lớp trung lưu" trong ngành sản xuất nội dung. Trước đây, một tập Adam Ruins Everything có kinh phí từ 700.000 đến 1 triệu USD, nuôi sống cả một đội ngũ gồm phòng biên kịch, quay phim, kỹ thuật viên và diễn viên với hợp đồng công đoàn cùng bảo hiểm y tế đầy đủ. Giờ đây, các mạng lưới truyền hình không còn mặn mà với các chương trình dạng này, trong khi các streamer chỉ săn đón phim truyền hình đắt đỏ hoặc ép nghệ sĩ tự sản xuất trên YouTube. Thay vì các talk show tin tức hài hước có đầu tư chiều sâu như The Daily Show hay The Colbert Report, khán giả giờ đây tiếp cận các nội dung có kinh phí 0 USD quay trước rèm cửa.

Đáng chú ý, Conover bác bỏ luận điểm cho rằng internet mang tính "dân chủ hóa" khi xóa bỏ các bên trung gian truyền thống. Ông nhấn mạnh rằng thuật toán đề xuất của YouTube, TikTok hay Instagram hiện là những "người gác cổng" độc đoán và khắt khe hơn bất kỳ giám đốc đài truyền hình nào trước đây. Ở hệ thống cũ, một nghệ sĩ có thể gặp gỡ, đàm phán và thuyết phục các nhà sản xuất bằng ý tưởng chất lượng; còn hiện tại, không ai có thể thương lượng hay tranh luận với một thuật toán máy tính vô cảm. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào số liệu lượt xem khiến các nhà sáng tạo bị triệt tiêu động lực thử nghiệm nghệ thuật, buộc họ phải liên tục chạy theo những chủ đề câu view dễ dãi thay vì đầu tư chiều sâu.

Cuộc chiến nghiệp đoàn và áp lực thương mại hóa độc hại

Tình thế hiện nay cũng đẩy những người làm nội dung vào tình thế tiến thoái lưỡng nan về mặt đạo đức và tài chính khi tìm kiếm nhà tài trợ. Do YouTube hoạt động như một hạ tầng phân phối cắt phế hơn là một nhà đài chi trả sản xuất, người làm nội dung phải tự xoay xở các hợp đồng tích hợp quảng cáo trực tiếp (sponcon). Conover dẫn lại sự cố của chính mình khi từng nhận lời tham gia sự kiện quảng bá dự án quét mống mắt Worldcoin của Sam Altman chỉ để kiếm kinh phí bù đắp sản xuất, nhưng sau đó đã phải hủy hợp đồng, từ chối nhận tiền và gỡ video sau khi nhận ra bản chất đáng ngại của sản phẩm.

Từ vị thế một thành viên lãnh đạo thuộc Hiệp hội Biên kịch Mỹ (WGA), Conover cho rằng các nhà sáng tạo trên mạng xã hội đang lặp lại chính xác lịch sử của phong trào công nhân: bị bóc lột trong cuộc cách mạng công nghiệp mới và bị chia rẽ để không thể thương lượng tập thể. Ông nhận định mục tiêu nghiệp đoàn hóa trong tương lai không phải là nhắm trực tiếp vào bộ máy khổng lồ của YouTube, mà sẽ bắt đầu từ chính các công ty sản xuất đứng sau các kênh lớn – nơi đội ngũ nhân viên hậu kỳ, biên kịch đang phải chịu áp lực nặng nề nhưng nhận mức lương bèo bọt.

Theo Conover, lời dối trá lớn nhất từ Thung lũng Silicon là thuyết tất định công nghệ – ý niệm rằng những mô hình mới ra đời bắt buộc nghệ thuật truyền thống phải lụi tàn. Ông khẳng định khán giả không hề quay lưng với điện ảnh hay truyền hình thực thụ, và xã hội hoàn toàn có thể xây dựng một hệ sinh thái vừa có chỗ cho YouTube, vừa tôn trọng giá trị của phim ảnh và các hình thức biểu diễn nguyên bản, miễn là các cơ quan quản lý vào cuộc với các biện pháp chống độc quyền quyết liệt hơn để kiểm soát các gã khổng lồ công nghệ.