6 công nghệ nổi bật trong nỗ lực hiện thực hóa sự bất tử của tâm thức

Câu hỏi về bản sắc con người từ lâu đã gắn liền với khối cơ quan nặng khoảng 1,4 kg nằm bên trong hộp sọ, nơi chứa hàng tỷ tế bào thần kinh và hàng nghìn tỷ kết nối synap. Dù tính liên tục của nhận thức giúp duy trì cảm nhận về bản thân qua nhiều thập kỷ lão hóa, cái chết chắc chắn sẽ đặt dấu chấm hết cho quá trình sinh học đó. Giờ đây, một cộng đồng ngày càng lớn các nhà nghiên cứu và chuyên gia công nghệ—thường được gọi là "những người cứu vãn tâm trí" (mind savers)—đang tìm cách giải bài toán: Liệu khoa học hiện đại có thể kéo dài, bảo tồn hoặc tải ý thức lên không gian số hay không?

Điểm qua các nghiên cứu hiện tại cho thấy 6 hướng tiếp cận công nghệ khác nhau đang nhắm tới mục tiêu đưa nhận thức con người chạm đến sự bất tử, trải dài từ những công cụ thực tiễn trước mắt cho đến các ý tưởng kỹ thuật sinh học đầy tính suy đoán.

1. Ghép đầu và nối lại tủy sống

Ý tưởng ghép đầu người vào cơ thể hiến tặng đã nhen nhóm từ năm 1970, thời điểm bác sĩ phẫu thuật thần kinh Robert White tiến hành ghép đầu một con khỉ rhesus tại Đại học Case Western Reserve. Dù con khỉ sống sót được vài giờ, có thể cử động mắt và miệng, nó lại hoàn toàn mất khả năng kiểm soát cơ thể do các dây thần kinh tủy sống đã bị cắt đứt.

Bác sĩ phẫu thuật người Ý đầy tai tiếng Sergio Canavero từ lâu đã là người ủng hộ nhiệt thành cho phẫu thuật ghép đầu người. Gần đây, Canavero đã đồng tác giả một nghiên cứu trên tạp chí PLOS One cùng các nhà nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu và Lâm sàng về Y học Cấp cứu Sklifosovsky tại Moscow. Trong thí nghiệm này, nhóm nghiên cứu đã cắt đứt tủy sống của ba con lợn rồi nối lại bằng một chất keo phẫu thuật hóa học, đồng thời báo cáo rằng những con vật này đã có thể đứng dậy và bước đi dù còn loạng choạng.

Bất chấp những tuyên bố trên, cộng đồng khoa học nói chung vẫn giữ thái độ hoài nghi sâu sắc. Grégoire Courtine, chuyên gia phục hồi chức năng tủy sống tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ ở Lausanne (EPFL), đã bác bỏ hoàn toàn ý tưởng này và khẳng định rằng chưa có bất kỳ công nghệ hiện hữu nào đủ sức hiện thực hóa việc ghép toàn bộ cơ thể người mà vẫn đảm bảo được chức năng.

2. Bản sao tâm trí AI và avatar tạo sinh

Thay vì tìm cách bảo tồn các mô sinh học, một số chuyên gia lại đặt niềm tin vào phần mềm. Vào năm 2014, nhà điều hành công nghệ sinh học Martine Rothblatt đã đề xuất khái niệm "bản sao tâm trí" (mindclones)—những avatar kỹ thuật số có ý thức được xây dựng từ dữ liệu cá nhân như nhật ký, các bản ghi âm và lịch sử hoạt động trên mạng xã hội.

Hiện nay, các nền tảng thương mại như StoryFile, Afterlife AI và Synthesia đang cung cấp phần mềm thương mại giúp chuyển đổi dữ liệu cá nhân thành chatbot trò chuyện và avatar video. Các nhà sáng tạo nội dung dùng chúng để giảm tải quy trình sản xuất, trong khi nhiều gia đình sử dụng nhằm lưu giữ những ký ức kỹ thuật số mang tính tương tác về người thân lớn tuổi. Tại một sự kiện năm 2025 ở UCLA mang tên "The Bridge to Humanizing AI", Rothblatt đã trình diễn "Marvatar", một avatar kỹ thuật số cùng bà đồng điều phối các phiên thảo luận ngoài đời thực.

Tuy nhiên, những avatar này về bản chất vẫn chỉ là sự bắt chước ở mức độ tinh vi chứ chưa phải những thực thể có tri giác. Giới khoa học thần kinh hiện vẫn thiếu một định nghĩa chuẩn xác cũng như các phép thử thực nghiệm cho sự tự nhận thức chủ quan, khiến câu hỏi liệu một avatar có thể thực sự sở hữu ý thức hay không vẫn còn là một cuộc tranh luận chưa có hồi kết.

3. Não bộ tách rời trong hệ thống nuôi dưỡng nhân tạo

Việc duy trì sự sống cho các bộ não sinh học đã tách rời khỏi cơ thể trong môi trường dịch lỏng nhân tạo đã chính thức bước vào các phòng thí nghiệm thực tế. Startup Bexorg đã trưng bày các bộ não người lấy từ người hiến tạng, duy trì sự sống của chúng trong các bể chứa chuyên dụng bằng máu nhân tạo giàu oxy.

Theo CEO Zvonimir Vrselja của Bexorg, giá trị thực tiễn lớn nhất của những bộ não người nguyên vẹn và còn hoạt động trao đổi chất này nằm ở khâu thử nghiệm dược phẩm, mang lại nền tảng thử nghiệm đáng tin cậy hơn cho các hợp chất điều trị bệnh Alzheimer so với mô hình động vật. Công ty nhấn mạnh rằng không hề có hoạt động điện não đồng bộ trong các bộ não này, đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có ý thức; các nhà nghiên cứu cũng cẩn thận sử dụng thuốc gây mê propofol như một biện pháp bảo đảm an toàn. Hiện tại, hệ thống này có thể duy trì hoạt động trao đổi chất của não bộ tách rời trong khoảng 24 giờ, và công ty đang hướng tới mục tiêu kéo dài thời gian đó lên hai tuần.

4. Thay thế dần từng phần mô não

Thay vì hoán đổi toàn bộ cơ thể hay xây dựng một bản sao ảo bên ngoài, một hướng tiếp cận khác lại chọn cách thay thế từng phần mô thần kinh đã lão hóa. Năm 2026, Cơ quan Chỉ đạo các Dự án Nghiên cứu Tiên tiến về Y tế Mỹ (ARPA-H) đã đặt cược vào ý tưởng này khi cam kết tài trợ tới 175 triệu USD cho dự án FRONT (Phục hồi Chức năng Mô Vỏ não Mới - Functional Repair of Neocortical Tissue).

Dự án do nhà khoa học thần kinh Jean Hébert dẫn dắt, người từng trình bày chi tiết về phương pháp thay thế tế bào theo từng giai đoạn trong cuốn sách Replacing Aging xuất bản năm 2020. Mục tiêu lâm sàng chính thức của chương trình là nuôi cấy các mảng vỏ não trong phòng thí nghiệm để phục hồi tổn thương do đột quỵ theo lộ trình 5 năm. Tuy nhiên, tầm nhìn tham vọng hơn của Hébert là tạo ra các mô tiền thân vỏ não mới giống tế bào phôi nhằm ghép dần vào não người trưởng thành, tạo điều kiện cho các mạng lưới thần kinh sẵn có thời gian tích hợp mà không làm xóa sạch ký ức hay bản sắc cá nhân. Nhà nghiên cứu tế bào gốc Marius Wernig tại Đại học Stanford xác nhận ARPA-H đặc biệt dành sự quan tâm cho các khối vỏ não phức tạp, hoàn chỉnh chức năng hơn là các cụm tế bào đơn lẻ.

5. Mô phỏng toàn bộ não bộ và bản đồ kết nối thần kinh (Connectomics)

Giả thuyết tải ý thức lên không gian số phụ thuộc hoàn toàn vào connectomics—ngành khoa học dựa trên niềm tin rằng toàn bộ ký ức và bản sắc cá nhân đều được mã hóa trong sơ đồ mạng lưới kết nối hoàn chỉnh của não bộ. Nhà khoa học thần kinh Sebastian Seung tại Đại học Princeton đã góp phần chứng minh tính khả thi của kỹ thuật này khi tham gia dự án lập bản đồ thành công 139.255 tế bào thần kinh và khoảng 55 triệu synap trong não ruồi giấm bằng kỹ thuật cắt lát hiển vi điện tử và phần mềm phân tích hình ảnh.

Tuy nhiên, tái lập kỳ tích tương tự trên não người—để vận hành một tâm trí kỹ thuật số trên máy chủ—vẫn là câu chuyện thuộc về tương lai xa. Một khảo sát thực hiện năm 2025 trên 312 nhà khoa học thần kinh công bố trên tạp chí PLOS One ước tính rằng việc mô phỏng toàn bộ não bộ người sẽ chưa thể khả thi về mặt kỹ thuật trước ít nhất là năm 2125.

Đón đầu viễn cảnh xa xôi đó, các công ty như Nectome và Sparks Brain Preservation đang cung cấp dịch vụ cố định hóa học nhằm bảo quản cấu trúc mô thần kinh ngay sau khi một người qua đời. Cả hai đơn vị đều đã xúc tiến hợp tác với những bệnh nhân mắc bệnh nan y có nguyện vọng sử dụng dịch vụ trợ tử y tế tại 13 bang của Mỹ và Washington, D.C. (những nơi cho phép thực hiện dịch vụ này một cách hợp pháp), với mục tiêu bảo tồn cấu trúc thần kinh gần như tức thì ngay tại thời điểm tim ngừng đập về mặt lâm sàng. Dẫu vậy, cả hai công ty cho biết họ vẫn đang chờ đợi vị khách hàng đầu tiên đăng ký tham gia.

6. Giao diện sinh học lai và vỏ não mới tổng hợp

Con đường cuối cùng là sự hòa trộn giữa vật chất sinh học và phần cứng điện toán. Nhà tương lai học Ray Kurzweil từng đưa ra luận điểm rằng trí thông minh của con người hoàn toàn có thể được mở rộng bằng cách kết nối não bộ sinh học với một "vỏ não mới tổng hợp" đặt trên đám mây.

Năm 2024, Science Corporation, một công ty có trụ sở tại California, đã phát triển thành công một giao diện não - máy tính sinh học lai (biohybrid BCI) bằng cách nuôi cấy các tế bào thần kinh sống trực tiếp trên một vi mạch. Khi cấy lên não động vật, những tế bào này đã phát triển các sợi trục liên kết chặt chẽ vào đường dẫn thần kinh của vật chủ, thiết lập kênh giao tiếp hai chiều giữa máy tính và não bộ. CEO Max Hodak của Science Corporation nhận định những giao diện này có thể kích thích sản xuất dopamine nhằm điều trị bệnh Parkinson, hoặc hoạt động như một cầu nối thần kinh mở rộng ra bên ngoài hộp sọ, liên kết trực tiếp hệ thần kinh con người với các hệ thống điện toán ngoại vi.

Trong khi đó, startup ẩn danh Eightsix Science do Daniel Burger sáng lập lại theo đuổi một hướng đi lai ghép khác: thay thế dần các tế bào thần kinh sinh học bằng phần cứng sinh học lai trong khi vẫn duy trì hoạt động liên tục của vật chủ. Burger cho rằng việc tải tâm trí lên các phần mềm mô phỏng thuần túy sẽ không bao giờ tạo ra ý thức thực sự; thay vào đó, quá trình chuyển dịch dần sang phần cứng chính là con đường khả dĩ duy nhất để con người tiếp tục tồn tại dưới dạng phi sinh học.